Камалэгьли
Лезгияр вирина  |  12(271) 2013      

     Инсандин фикир-фагьумар, дуьнья-кьатIунар чирун патал адахъ галаз ихтилат авун бес я. Руслан эфендидихъ галаз авур са куьруь ихтилатдайни адан камал, марифат кьатIуз жеда. Лугьуз тежедай кьван марагълу ихтилатри ялна зун Къебеле райондин дегь хуьрерикай тир Дуружада авай адан кIвал-музейдиз. Эхь, гзафбур са анжах вичин, гьакIни хизандин тандинни руфунин къайгъудихъ гелкъвез-вай алай аямда хайи халкьдин руьгьдин ивиррихъ ялзавай и жегьил касди чи тарихар, меденият, ацукьун-къарагъун авайвал винел акъуддай кьилдин музей туь-кIуьрнава. ДатIана дегь гелерихъ агъвада ам, датIана са вуч ятIани жагъуриз алахъда.
Руслан Энверан хва Мамедов  1972-йисуз Гуьйчайда дидедиз хьана. Ина юкьван мектеб акьалтIарайдалай гуьгъуьниз Туьркиядин Мармара Университетдин илагьият факультетда чирвилер къачуна. Алай вахтунда ам Гуьйчай райондин Арабжебирли хуьруьн мискIиндин диндин кIвалахар тухузвайди я. Вичин жегьилвилиз килиг тавуна ада Гуьйчай, Къебеле, Агъдаш, Огъуз ва маса районрин агьалийрин патай савадлу, муъмин кас хьиз гьуьрмет къазанмишнава. Лезги, азербайжан, рус, туьрк, араб, фарс чIалар хъсандиз чидай адан Ислам илимдикай чирвилери, фасагьатлудаказ рахунри инсанар гьейранарда. Вичин бубаяр Къебеледин Дуружа хуьряй тир ам гьар йисуз хизандихъ галаз санал са шумуд вацра хайи хуьре жеда.
     ДатIана чирвилерихъ ялзавай адан ктабханадин суракьар лагьайтIа, вири республикадиз чкIанва. 2100 къиметлу ктаб ава ина. Азербайжандин, Дагъустандин, Туьркиядин, Ирандин  чара-чара чкайрай гъилик авунвай и ктабар ада вилин нини хьиз хуьнилай гъейри абур кIелна, динэгьлийризни малуматар гузва. Араб гьарфаралди араб, туьрк, фарс ва лезги чIаларалди кхьенвай и ктабар диндиз, астрономиядиз, математикадиз, геометриядиз, географиядиз, социологиядиз, психологиядиз, ихтиярар хуьдай илимдиз, логикадиз талукь къиметлу эсерар я.
     - Им Шериф эфендидин «Шариат ктаб» я, - лагьана ада зав са ктаб вугана. - Вич Гуьйчайдай тир и касди алатай виш йисан 60-йисара Низамидин тIварунихъ галай Азербайжандин ЧIаланни Эдебиятдин Институтдиз регьбервал ганай, гуьгъуьнлай Закафказьедин муьфти хьанай.
     Ахпа ада зав са маса ктаб вугана:
     - И ктаб 120 йис инлай вилик Истанбулдин «Хуршид» чапханади басма авунвай Фуьзулидин «Лейли ва Межнун» поэма я. И муькуь ктабни «Лейли ва Межнун» я, ингье ам я Физулидин, яни Низамидинди туш. Ктаб Дагъустандин Теймурхан Шура шегьерда Абу Суфян ибн Къази ал Маргьум Гьажи Акай эфендиди чара-чара авторрин гьа са темадай кхьенвай ктабар кIелна, тупIалай авуна, анра гьалтзавай гъалатIар кьилди къалурна чап авунвайди я.
    - Заз ван хьайивал, вахъ Дагъустандай жагъанвай ктабар мадни ава.
    - Эхь, абурукай сад Ахцегьа гъилин хатIуналди кхьенвай Мулла Жамидин «Вафийе» ктаб я. И касдихъ араб чIалан грамматикадиз талукь «Кафийе», «Вафийе» ва «Шафийе» тIварар ганвай ктабар хьанва. Чав гвайди «Вафийе» я. И ктаб Мулла Жумади араб чIал чирзавай вичин хва адан гъавурда акьурай лугьуз къелемдиз къачурди я. Гуьгъуьнлай а ктабдикай Азербайжандин вири медресайра менфят къачунай.
    Къиметлу экспонатрикай садни 150 йис инлай вилик Мегьамед Абдуселиман хва Муьшкуьрвиди кхьена чапдай акъудай «Шариатдин къанун ва къайдаяр» ктаб я.
Къуръандин чара-чара уьлквейра чара-чара вахтара чап хьанвай чешнеяр сад-садалай иер жилдералди тафаватлу тир. Тахтадин винел нехишар атIана туькIуьрнавай абур  вири Руслан эфендидин гъилин кIвалахар я. Ада инай-анай вичиз гьатзавай гъилин хатIарин кхьинриз икI рикI алаз аявалун мягьтел жедай кар я.
    - Руслан эфенди, са шумуд йис инлай вилик вуна тарихчи Дилбер Агъаевадал илагьятчи алим Салегь эфендидикай гзаф марагълу делилар агакьарнай, адани макъала кхьена чи газетдин чинриз акъуднай. А делилар ваз гьинай гьатнай?
    - Винидихъ за квез вичикай ихтилат авур Шериф эфенди Агъдашда авай вахтунда дуьшуьшдай Салегь эфендиди тухузвай са межлисдал гьалтнай. Ина ада авур ихтилатрихъ яб акалай ам касдин савадлувилелни муъминвилел, ислам илимдикай адан чирвилерал гьейран хьанай. Шериф эфенди Бакудиз куьч хьайила «Бес ви чкадал Гуьйчайдин мискIиндин кьил вуж хьурай?» - лагьана хабар кьурла ада Салегь эфендидин тIвар кьунай ва зи чIехи буба Ибрамхелилни галаз са кIапIал ксари ам фена гьуьрметдалди Гуьйчайдиз тухванай. Ада яргъал йисара инин кьилин мискIиндиз регьбервал ганай. Кас рагьметдиз фейила адан хва Жавид эфендиди и кар давамарнай. Бубадин шиирарни зав гьада вуганай. Салегь эфендидихъ араб, туьрк ва лезги чIаларалди кхьенвай гзаф шиирар ава. Гьа шиирар транскрипция авуна кьилдин ктаб хьиз чапдай акъудун патал галайвал ийизва чна.
     Руслан эфенди гзафбурулай тафаватлу яз вичин ери-бине чириз алахъдай, вичин халкьдин тарихдал, адан медениятдал дамахиз алакьдайбурукай я . Гьа и кар адан музейдайни акваз жеда. Ина чи ацукьун-къарагъуниз, этнографиядиз, медениятдиз талукь гзаф экспонатар ава. Дегь чIаварин лампаяр, чирагъар, самоварар, сумагарни парчаяр инин ярашух я. Музейдин экспонатрихъ марагълу тарихар ава ва абурукай Руслан эфендиди рикI алаз ихтилатда. Гимишдин безегар алай пекдин парчадин иервили чи фикир желб авурла ада баян гана:
    - И парча Гуьйчек бадедин бухчадай я. Гуьйчек баде Загьид агъадин паб тир. Загьид агъа лагьайтIа, Гори семинария акьалтIарна Николаян девирда Гуьйчайда силисчивиле кIвалахай гзаф савадлу ва акьуллу кас тир. Парчадин патав гвайди татар я, балкIанар гьалдайбуру адакай менфят къачуда.  Ам хамуникай гьикьван иердиз цванватIа аквазвани квез? Халисан эсер я. Адан иеси 1939-йисан финрин дяведа атлуйрин кьушундихъ галаз женгина хьайи Кьасумов Къафлан Кьасуман хва я. И кас яргъал йисара Гуьйчайдин паспортдин столдин чIехиди хьанай.
    Ахпа ада чаз вичин хайи хуьр тир Дуружадикай са кьадар малуматар гана.
     - Къебеледин иер тIебиатдин дегь хуьрерикай тир Дуружадин эсиллагь тIвар «ТIурарин чил», яни кьваларин, къаяйрин чка лагьай чIал я. И хуьре са хилен ирид сихилдин векилар яшамиш жезва. Зун Сетекрикай я. Заз жуван 5 чIехи буба чида. Чи хуьруьнбур тир Садикьазни Натикьаз лагьайтIа, чпин 8 бубадин тIварар малум я. Усман-Фетуллагь-Дашдемир-ТIалиб-Гьасан-Агьмедхан-Мурадхан. Агьмедха-нан сур чи хуьре ава.
     Дуружа районда сеняткаррин хуьр хьизни сейли я. Инаг бармакар, кIвачин къапар цудай, литин затIар расдай устIаррин, къелечийрин, чатухъанрин, харатрин хуьр я. Къебеледин халичаяр лагьайтIа, Дуружадин гиширралди сейли я. Хуьруьн къадимвилин лишан тир сурара хуьруьнбурун са шумуд архаяр кучукнава. И хуьр гьакIни вичин алимралди сейли я. Абурукай сад Къебеледин Пирелли хуьре Мустафа бегдин патав къуллугъ авур Желаледдин эфендидин буба Гьейбетул-лагь эфенди тир. Адан винел гуьмбез алай сур гьа хуьре ава. Адахъ зурба ктабхана авай ва адакай къунши районрин савадлу инсанрини менфят къачудай лугьуда. Гьа касдин ктабханадай тир са шумуд ктаб Руслан эфендидивни агакьнава.
    Ватандиз, дидедин чIалаз муьгьуьббат ивидик ква и жегьилдин. И муьгьуббат ада гьакIан гафаралди ваъ, вичин краралди винел акъудда. Адахъ галаз ихтилат авурла инсандин руьгь ацIуда. Камалэгьли хьиз халкьдин патай гьуьрмет къазанмишнавай, гьахъ кIани, мерд ва къени къилихрин инсан хиз Руслан эфендидин хъсан сура-кьар Къебеледайни Гуьйчайдай вири республикадиз, гьакIни шумудни са къецепатан уьлквейриз чкIанва.

С.Керимова

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
2014-йис квез кутуграй ! Награда Президента РикIелай тефир мярекат Халкьдин рикI алай зари Haradir vətənim?
Статьи из этой рубрики
Волгоградда дидед чIал чирзава Лезгинская книга на международной выставке Ярославлда лезги мярекат Перизада, гьай гуьзел яр МискIин хкажна
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ