Халкьдин рикI алай зари
Гьаким Къурбан - 75 Барка  |  12(271) 2013      

      Алай вахтунда лезги литературадик, лезги чIалан илимдикни лезги педагогикадик зурба пай кутазвай алимрикай сад Гьаким Къурбан я.  Хайи халкьдал гзаф рикI алай, датIана къелемдив адаз къуллугъзавай, лежберди хьиз югъди-йифди кIвалахзавай Гьаким Къурбанан зегьметдал рикI хьун садазни сир туш. Адан шумудни са ктабар чна фад-фад менфят къачузвай чешмеяр я. Абурукай авторди 1991-йисуз туькIуьрна басма авур "Лезги халкьдин мисалар”  гзаф метлеблуди я. Ада 2012-йисуз басма авур "Лезги халкьдин мисалар”  ктабда чи халкьдин агъзур йисара арадал атанвай, камалдив ацIанвай 15300-далай виниз мисалар гьатнава. Лезги халкьдин камалдинни эдебдин хазина кIватIунин рекьяй чешне къалурзавай камалэгьлидин и алакьунар адан яратмишунрин са гъвечIи пай я.

     Чи тIвар-ван авай алим, зари, публицист Гьаким Къурбан (Акимов Къурбан Халикович) 1938-йисан 30-августдиз Докъузпара райондин Миграгь-Къазмаяр хуьре дидедиз хьана.  1956-йисуз Миграгърин юкьван мектеб, 1961-йисуз Дагъустандин Гьукуматдин Университет акьалтIарна, СтIал Сулейманан райондин мектебра муаллимвал ва директорвал авур ам  1964-йисалай илимдин кIвалахдал элячIна. Дагъустандин Педагогикадин Ахтармишунрин Институтда кIвалахал акъвазай ада гьа чIавалай лезги ва Дагъустандин эдебиятрин методикадин месэлаяр илимдин рекьяй чирзава. 1979-йисалай хайи литературайрин сектордиз регьбервал гузвай       Гь.Къурбан педагогикадин илимрин кандидат, филологиядин илимрин доктор, профессор  я.
      "Дагъустан Республикадин лайихлу муаллим" гьуьрметдин тIварцIиз лайихлу хьанвай алим-методист V-XI синифра кIелзавай аялар ва муаллимар патал акъуднавай лезги ва Дагъустандин  литературайрин, урус чIалан цIудралди   программайрин, учебникрин, хрестоматийрин, илимдинни методикадин ктабрин автор я. Абурук «IV-VIII - классра лезги литература чирунин месэлаяр”,  «IV-VIII - классра  Дагъустандин литература чирунин месэлаяр» ва маса ктабар акатзава.
       Лезги литературадин, тарихдин, медениятдин месэлаяр ахтармишзавай алимдин и рекьяй алахъунрин нетижа хьиз «Лезгийрин милли гьикаят», «Лезги за-рияр», «Миграгънаме», «Лезги повесть» хьтин лезги ва урус чIаларал кхьенвай ктабар арадал атанва.
     Художественный эсерар тесниф авунив Гьаким Къурбан гьеле мектебда кIелзамаз эгечIнай. Адан «Дидедин руш» тIвар ганвай сад лагьай гьикая 1958-йисуз «Коммунист» газетдиз акъатнай. Алай вахтунда зари цIудралди гьикаяйрин ва повестрин, 8 романдин автор я. Чара-чара  йисара кIелзавай-буру адан "Самурдин либасар» (1961), «Аламат» (1965), «Свас" (1969), «Чан алай дагълар» (1978), Ракъинин муг» (1984), «Яру мяден» (1989), "Ирид чин алай хуьр" (I997)  ва маса ктабар хушдаказ кьабулна. Адан "Къацу цуьквер", "Лацу марал",  "Къуй гьамиша рагъ хьурай!" ктабрини ван авуна.
     Эхиримжи йисара Гь.Къурбана вичин алакьунар тарихдин романар кхьинални винел акъудна. Ада Кьуьчхуьр Саидакай «Гьай тахьай гьарай», Миграгъ Къемеракай «Къилинж Къемер», Етим Эминакай «Дили дуьньядин чирагъ» романар теснифна. 2012-йисуз «Самур» журналдин 3-5 - нумрайра чап хьайи Гь.Къурбанан «Зуьгьре гъед» роман кIелдайбурун чIехи марагъдиз себеб хьана. Гуьгъуьнлай эсер кьилдин ктаб хьизни чап хьана. Заридин къелемдикай «Четин бахт» (I987), "Хазинадин суракьда" (I993) , "Абдулбари Магьмудов: уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ" (2000) ктабарни хкатна.
     2007-йисуз зариди Магьачкъалада чап авур «Лезгистан дуьньядин картада» тIвар алай ктаб лезгийри гзаф хушвилелди кьабулнай ва ам инсанрин рикI алай кIва-тIалдиз элкъвенай. Чи халкьдин тIвар-ван авай инсанар, чи сейлибур, къагьриманар, илимдин, медениятдин, литературадин рекьяй чIехи агалкьунар къазанмишай инсанар чирун патал къелемдиз къачунвай а ктабдин география гегьеншарун патал генани дерин ахтармишунар тухвай зариди 2012-йисуз 648 чиникай туькIуьрнавай    «Лезгистан - энциклопедия» ктаб арадал гъана. Ктаб руьгь кутадайди, фагьумуз тадайди хьана.
     Алимдин «Лезги литературадин терминрин кIватIал» (2011-йис), «Лезги ва Дагъустандин литературайрин программаяр. V-IX классар» (2012-йис) ва маса илимдин бинедаллаз туькIуьрнавай ктабар чпикай чIалан пешекарри фад-фад менфят къачузвайбур я. Ихьтин гереклу эсерар Гь.Къурбанахъ тIимил авач.
      Ял ягъун тавуна кIвалахзавай зариди вичин къелемдикай хкатзавай публицистикадин, критикадин макъалайра чи литературадин гзафни-гзаф месэлаяр къарагъарзава, чара чара къелемэгьлийрин яратмишунар тупIалай авуна абуруз лайих тир къимет гузва.
      Гь.Къурбан гьакIни ижтимаи кIва-лахрин кIвенкIвечи хьиз сейли я. Ада са жерге зарийрин куьмекдалди Лезги писателрин союз туькIуьрна. Зариди гзаф йисара гьа союздиз регьбервал гана ва "Шарвили" газетдин редакторвал авуна. 1993-йи-суз ада Магьач-къалада "Жегьил литератор" тIвар ганвай махсус мектеб кардик ку-туна. И мектебдик шумудни са алакьунар авай лезги жегьилар экечIна. Ина лезги литература, чи классикрин ва алай аямдин зарийрин ярат-мишунар чирай абуруз гьакIни кIелдайбур чпин эсеррив танишардай мумкинвал хьана. И мектебда чирвилер къачур са кьадар жегьилар гила алакьунар авай къелемэгьлияр хьиз сейли жезва. Са гафуналди, Гьаким Къурбана и рекьяй чIугур зегьметар бегьерлуди хьана.
      Гь.Къурбанан эдебиятдин теснифарни илимдин кIвалахар профессор  Гьажи Гашарова, Жамал Жамалова, Фахрудин Несрединова, Заира Къурбановади ва Сабина Алиевади тупIалай авуна кьилди ктабар акъуднава.
       Вичин 75 йис хьанвай, чи халкьдин кIвенкIвечи къелемэгьли тир Гьаким Къурбаназ чна рикIин сидкьидай чандин сагъвал, рикIин шадвал, халкь патал кьиле тухузвай крара чIехи агалкьунар тIалабзава.

Седакъет КЕРИМОВА

 

Кхьирагдин зар алай гафар

  •  Жуван хизан, хуьр, шегьер, ватан ва халкь кIан хьухь.
  •  Ватанда къекъуьгъ, адан ярж алай чкайриз (Базар-дуьзи, Шагь дагъ, Шалбуз дагъ, Самур вацI ) килиг, синерал хкаж хьухь, тIебиатдикай лезет хкуд.
  •  Алакь тийидай кардик экечIмир, я хкаж тежедай къванни кьамир.
  •  Ватандизни халкьдиз вафалу хьухь. Жув рекьиз хьайитIани, ватанни халкь маса гумир: хаин халкьди уьмуьрлух негьда.
  •  Акьуллувилихъ галаз инсандиз амалдарвални герек я: амалдарвал камаллувилин, авамвал - ахмакьвилин лишан я.
  •  Азад тирди инсан я, азад туширди - лукI. Инсан азад яз хазва, ам азаддиз яшамиш хьунни лазим я.
  •  Масадаз зарар гуз, масад алцурариз кIан жемир.
  •  Алчах инсандивай къерех хьухь, ахьтиндакай жуван игьтият хуьх.
  •  Бахт гьар са инсанди вичин акьулдалдини зегьметдалди къазанмишна кIанда.
  •  Вилериз акур кардикай рахух. Лазимсуз чкадал рахамир, лазим чкадал рахун тавуна акъвазмир.
  •  Жуван гафунин иеси хьухь.
  •  Гьалал затI кIан хьухь, жувак гьарам кутамир.
  •  Гьар са тIалабай касдиз хъсанвализ алахъ. Хъсанвал жезвачтIа, пис-вални мийир.
  •  Жуван кьисмет масадан гъиле твамир: садазни лукI жемир, я масадни лукI хьана кIан жемир.
  •  Жуван руьгьдин ва чандин азадвал хуьх. Чанда чан амаз бурж кьамир.
  •  Жуван вахт къенят ая.
  •  Кьилиз акъат тийидай фикирар мийир.
  •  Жуван рикIе экуь, масадаз зарар авачир мурадар куькIуьра. Абур кьилиз акъуддай къастар гужлу ая.
  •  Жуван сагъламвал хуьх: ам тахьайтIа, вавай я хизан хуьз, я ватандиз къуллугъиз, я кIвалахда агалкьунар къазанмишиз жедач.
  •  Жумарт хьухь: дуьньядал вуна авур хъсанвални писвал амукьда.
  •  Жуван фикир лугьуз тади къачумир: рахазвайбуруз яб це, фагьум ая, вахъ акьуллу фикир аватIа лагь, авачтIа - рахамир.
  •  Югъди-йифди зегьмет чIугу. Жува ийизвай кар са нин ятIани хъиляй ваъ, жуван ашкъидай ая.
  •  Хизандин, ватандин, дуьньядин вилик жуван жавабдарвал садрани рикIелай ракъурмир.
  •  Жува жув гьар са мярекатда Шарвилидин хтулди хьиз, намуслудаказ ва уьткемдаказ твах.
  •  Жуваз дерт, хажалат авайди хизандиз, маса инсанриз къалурмир: жезмай кьван жуван дерт жува кьезилар ая.
  •  Лайихлу инсандин тариф ая, ла-йихсузди русвагъ ийиз тади къачумир.
  •  Межлисда жуван чка чирна ацукь, вахт чирна къарагъ.
  •  Намусдалди кIвалах ая: рикI чIуру инсандини ви зегьметдиз дуьз къимет гуда.
  •  Чарадан девлет кIан жемир, жувандини масадав вугумир.
  •  Маса миллетрин чIалариз, адетриз, динриз гьуьрмет ая. Гьар са халкь дуьньядин тарцел алай са хел я.

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
2014-йис квез кутуграй ! Награда Президента РикIелай тефир мярекат Haradir vətənim? ЦIийи ктаб
Статьи из этой рубрики
Аваз хьурай "Лезги газет"! Халкьдиз бахш авур уьмуьр Cедакъет Керимова - 60 «Сувар»у скоро 20 лет Чи барка
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ