Гьар ктаб са вакъиа я
Чир-течир  |  12(259) 2012      

     2012-йис кIелдайбур патал кутугайди хьана. Алай йисуз лезги, азербайжан ва урус чIаларал чи тарихдиз, чIалаз, медениятдиз талукь шумудни са къиметлу эсерар, поэзиядинни прозадин ктабар чапдай   акъатна. Мисал яз Седакъет Керимовадин "Севрен марф" (романарни повестар), ЧIалакай баллада" (хкягънавай шиирарни поэмаяр), Муьзеффер Меликмамедован "Гьажи Давуд", Фейзудин Нагъиеван редакторвилик кваз "КIиридай жагъанавай гъилин хатIарин шииррин альманах (XVIII-XIX асирар)", Нариман Ибрагьимова ва Гьажи Гашарова Кьучхуьр Саидан уьмуьрдикайни яратмишунрикай туькIуьрай"Эй, инсанар!", Зульфикъар Къафланован "Рагъдандин руьхъ" ва маса ктабар къалуриз жеда. Агъадихъ чна и мукьвара чапдай акъатнавай са бязи ктабрикай малумат гузва.

КЪИМЕТЛУ ГАФАРГАН

     Лезги чIалан илимдин зурба женгчи, сифте яз чи чIалан мягькем ибарайрин, синонимрин, Етим Эминан чIалан гафарганар чапдай акъудай филологиядин илимрин доктор, профессор, РФ-дин ва ДР-дин илимрин лайихлу деятель, Россиядин ТIебии Илимрин Академиядин академик Агьмедулагь Гуьлмегьамедова гьакIни лезги чIала гьатнавай гафарин манаяр ачухардай, абуруз баянар гудай гзаф къиметлу гафарган арадал гъанва. Эхиримжи гафаргандин винел алимди 1970-йисалай инихъ кIвалахна. Ингье и мукьвара Магьачкъалада пуд жилдиникай ибарат тир "Лезги чIалан словарь" чапдай акъатна. Им чи чIалан илимда лугьуз тежедай кьван чIехи вакъиа я. Ихьтин гафарган арадал гъунай халкьдин патай вичиз чухсагъул къвезвай алимдин кIвалахдин нетижаяр лап хъсанбур хьанва. И кIвалахдин бегьерлувал къалурун патал тек са мисал гъун бес я: санлай 3 ктаб 2024 чиникай ибарат я. Ина 25300-дав агакьна чIалан уьлчме гьатнава.
     ЦIийи гафаргандихъ са шумуд кьетIенвал ава. Алимди кIелзавайдан вилик алай девирдин лезгийрин рахунра авай ва гьатнавай гафар ва мягькем ибараяр кIватIна, абурукай лезги чIалаз (рахунриз ваъ) хасбур хкяна, жезмай кьван абурун гьар садан манадин гъавурда акьадайвал баянар гудай ктаб эцигнава.
Гафаргандихъ авай кьетIенвилерикай садни ам я хьи, ана лезги чIалан грамматикадин (и терминдин гегьенш манадалди) дибар гузва. И барадай А.Гуьлмегьаме-дован гафаргандиз гьелелиг чIалан илимда барабарди авач ва им чIалан умуми илимда сифтегьан тежриба я.
Пуд лагьай кьетIенвал гафарикай менфят къачунихъ галаз алакъалу я. Ина ганвай гьар са гафуникай чIалан рахунра ва кхьинра гьикI менфят къачуна кIанзаватIа, гьам чирзава.
     Гафаргандин макьсад асул гьисабдай алай девирдин игьтияжри тайинардайди я. Ам са гафни авачиз, лезги литературный чIалан фонетикадин, гафарин манайрин, гафар сад-садахъ галаз алакъалу хьунин нормаяр гуьнгуьна твадай, тайин хьанвай нормаяр хуьдай къиметлу чешме я. ЦIийи гафарган и рекьяй кIелдайбуруз халисан куьмекчи жеда. Са гафни авачиз, алимди вичи къейд ийизвайвал, и жуьредин гафаргандин ери гафарган садра кхьена, садра чапдай акъудуналди лап вини дережадив агакьнавайди жедайди туш. Ихьтин гафаргандал пешекарри ара датIана кIвалахун лазим я.
     Лезги чIалан илимдик чIехи пай кутунвай академик Агьмедулагь Гуьлмегьамедован цIийи гафаргандин рецензентар филологиядин илимрин доктор, профессор Къ.Акимов ва философиядин илимрин доктор, профессор С.Муслимов я.

«ЗИ УЬМУЬР ЗИ ЧIАЛАН ЖЕНГ Я»

     Чи тIвар-ван авай зари Седакъет Керимовадин и гафар дерин мана-метлеб авайбур я. Адан поэзияда чIалан темади чIехи чка кьазва. ЧIалан женгчи тир зариди ам хуьн ва виликди тухун патал вири жуьредин алахъунар ийизва. Ада гьар са лезгидиз чIал халкьдин виридалайни чIехи девлет я, а девлетдив мукьуфдивди эгечIа, ам дериндай чира, адакай хъсандиз менфят къачу лугьузва. Зариди хайи чIалан гьакъиндай къайгъударвал авун гьар са лезгидин буржи тирди ара датIана кIелзавайбурун рикIел хкизва. «Гьар гафуни кфил хьиз ширин макьам ягъизвай, булахри хьиз шуршурзавай» чIал кIанарзава вирибуруз. Чахъ "Алпандин чIал" ава лугьузва. Къадим, девлетлу, пак ва са куьнивни гекъигиз тежер чIал.
     Зариди хайи чIал кIанарзавай-вал, адакай ягьанатзавайбур, ата-пата рахазвайбурни  русвагьзава. Дидед чIал кваз такьаз патан чIалар вине кьазвайбур туьнбуьгь авун патал адан гьар са цIар хци гапурдиз элкъвезва. Гьавиляй С.Керимовадин поэзияда чIалан тербия гунин месэлани хцидаказ акъвазнава. ЧIал чIурдай хесет вич хкатдай, жув ва масабур рахазвай чIалаз фагьум-фикирдалди килигдай адет арадал гъиз кIанзава заридиз. Им чи руьгьдин уьмуьрда цIийи хел жеда лугьузва ада.
     Гьа ихьтин пак ва жавабдар гьиссерив диганваз цIийи ктаб арадал гъана зариди: "ЧIалакай баллада". Магьачкъаладин "Наука" чапханади басма авунвай, 560 чиникай ибарат тир, хъсан еридин и ктабди мад гъилера хайи чIал Седакъет Керимовадин рикI алай тема тирди субутзава. И кар гьам ктабдин тIварцелай, гьамни ана гьатнавай шииррилайни поэмайрилай малум жезва. Ктабдин тIвар тир "ЧIалакай баллада" поэма лагьайтIа, лезгийриз хайи чIал хуьн патал эвер гузвай гимн я.

ТIВАР ДАМАХДИВ КЬАЗВА

     И йикъара Магьачкъаладин «Мавел» чапханади чи машгьур зари, филологиядин илимрин доктор, профессор Гьаким Къурбанан «Маэстро Хийирбег Асланбегов» тIвар ганвай ктаб урус чIалал чапдай акъудна. Ктабдай аквазвайвал, машгьур манидар, музыкант ва дирижер Хийирбег Асланбегован тIвар вири лезгийри дамахдив кьазва. Алай вахтунда Дагъустандин Гьукуматдин Педаогикадин Университетдин музыкадин факультетдин доцентвиле кIвалахзавай адаз «Дагъустан Республикадин искусствойрин лайихлу деятель» гьуьрметдин тIварни ганва. Ам Дагъларин уьлкведин милли искусстводив цуьк акъудиз тур ксарикай я. Гьа ихьтин устаддикай кхьенвай ктаб кIелдайбуру хушвилелди кьабулна.
     Гьаким Къурбана вичин монографияда сифте яз Х.Асланбегован уьмуьрдин ва яратмишунрин рекьикай гегьеншдиз ихтилатзава. И хъсан еридин, къиметлу ва гереклу ктабдин рецензент ДГПУ-дин музыкадин факультетдин декан, профессор Р.Осипов, редактор С.Алиева я.

"ЛЕЗГИ ЧIАЛАН ТЕХНИКАДИХЪ АЛГЪАЙ ГАФАЛАГ"

     Вич КцIар райондин ГадацIий-ихуьряй тир, алай вахтунда Дербент шегьерда яшамиш жезвай ва гьанин вузра тарсар гузвай техникадин илимрин кандидат Гьасанагъа Сардаров илимдин рекьяй кьве учебникдин автор я. Лезги чIалал гзафни-гзаф рикI алай ада гьакIни чи бубайрин мисалрикай ибарат тир ктаб чапдай акъудна.
     Алимди лезгидалди кIелдайбурув мад са ктаб агакьарнава. "Лезги чIалан техникадихъ алгъай гафалаг" тIвар ганвай и ктабда 16 агъзурдалай виниз гафар гьатнава. Чи чIалан илимда сифте яз ихьтин гафарган арадал гъун асул гьунар я. Авторди вичин вилик тунвай макьсадни итижлуди я: юкьван мектебра математикадин, физикадин, химиядин, биологиядин тарсар лезгидалди тухун патал герек тир терминар арадал гъун.
Ктабди муаллимриз ва студентриз хьиз, радиодин ва телевиденидин кIвалахдарризни куьмек гуда. И гафарган асасдиз къачуртIа, лезги чIалан техникадиз талукь гафарикай дуьздаказ менфят къачуз жеда.
     Лезги чIалан техникадин гафарган арадал гъунин карда автордиз техникадин илимрин доктор, профессор Наврузбег Фаталиева куьмек гана. Гьам и алим, гьамни техникадин илимрин кандидат Айдин Балабегов гафаргандин рецензентар я. Ктабдин редакторар политикадин илимрин кандидат М.Сардаров ва педагог З.Аскерова я.

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
МуркIадин мел Бади Мартин Хаспельмат Лезгийрин Левитан Год змеи
Статьи из этой рубрики
Акъажунар тухвана Иер жезва КцIар Кавказ ЦIийи журнал Avar şairi ilə görüş
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ