ЧIалан меле
Фольклор  |  8(255) 2012      

ЧIалан мелез аватнавай чун. Лезги баядри цуьк акъудзавай ина. РикIин дегьнейрай мецерал акьалтзавай бендера ахлакьдинни марифатдин зараривди дигай цIарар авай. Чи михьи лезги чIал авай и цIарара - кьацI алачир, кьацIанвачир, патан гафар кужумнавачир къени чIал.
Фад-фад лезги хуьрера къекъвез фольклордин материалар кIватIзавай чун хьтин къелемэгьлияр патал ихьтин мелер халисан мектеб я. Дуьшуьшдай чун КцIар райондин Пиралрин хуьре Алирза муаллим рагьметдиз фейи кьве йисан тазиятдин межлисда авай. И кьиляй лугьун хьи, Пирал лезги чIалан михьивал хвенвай хуьрерикай я. Аял чIавуз зун и хуьруьн эгьли тир зи Мейрам халадин кIвализ фад-фад илифдай. Мейрам халани адан гъуьл Ризван Исмаилов хуьруьн мектебдин муаллимар тир. Абур хкетар, кьисаяр галачиз рахадачир. Заз лезгийрин зарб рахунар сифтени-сифте гьабурувай ван хьанай. Иллаки зи халадин руш Зекияди (гила ам Лечетрин хуьруьн мектебдин муаллим я) зарбдиз са ялце акьван гафар лугьудай хьи, ван хьайибур пагь атIана амукьдай.
Гуьгъуьнлай заз пиралвийрин рахунар "Самур" газетдин виридалайни гъвечIи кIелчи Рафаэл Камилан хва Гьажикеримова кIанарна. Газетда ганвай лезги кроссвордар гьялзавай, чIалаз талукь суалриз виридалайни фад жаваб гузвай и гадади чи викторинада сад лагьай чка кьурла адаз редакциядиз эвернай чна. Вичин диде Элмара Темирханан рушахъ галаз санал атанай ам. Дидединни баладин лезги чIалал фасагьатвилелди рахунри чун гьейранарнай. Яргъал йисара Бакуда яшамиш жезвай и хизандилай чIал икьван хъсандиз хуьз гьикI алакьнатIа лугьуз фикирнай чна. Гуьгъуьнлай Элмарадин тIалабуналди Пиралрин чан алай энциклопедиядин - Раифат бадедин кьилив фенай чун. Са ялце вишелай виниз баядар лагьай и кьуьзуь дишегьлидин бендер "Самур" газетдиз акъуднай.

 

Ингье рекьери чун мадни Пиралдал хкана. Межлисдин кьиле рагьметлу Алирза муаллимдин хендеда - 82 йиса авай Изажат хала ацукьнавай. 62 йисуз санал бахтавардиз уьмуьр гьалай Алирзадинни Изажатан кIанивилерикай хуьруьнбур гьамиша сивик хъвер кваз рахада. Са мектебда, са синифда кIелай абурун гъвечIи чIавалай сад садал рикI ацукьнай. Мектеб акьалтIарна мехъе-рар авур, виртни гъери хьиз рекье фейи абурухъ ругуд хвани са руш ава. Рухваяр - Мегьман, Къафлан, Элмарс, Варис, Иляс ва Видади институтар акьал-тIарнавай, вилик-кьилик квай ксар я. Изажата вичин 100 йисуз уьмуьр гьалай ярандиде Нежибатанни 83 йиса аваз рагьметдиз фейи яранбуба Мис-риханан хатур-гьуьрмет гьамиша хвена.
Вичин ирид аялдилай гъейри яранстхадин етим амукьай кьве хва - Ашгьедуллагь ва Устабалани хвена абурун мехъерар авур Изажат хала умун къилихрин дишегьли я. Адан итим Алирза Аббасов лагьайтIа, хуьруьн абурлу, тIвар-ван авай агъсакъалрикай тир. Савадлу муаллим ва къени инсан хьиз виридан гьуьрмет къазанмишай ада вичин хизан багьадиз кьадай, иллаки Изажатал гзаф рикI алай адан. Ша, гила эха кван ихьтин инсан дуьньядал аламачиз. Вилерал нагъв алай Изажат халади баядрал илигнавай:

Мектебвияр кIватI жезава,
Вун тарсуниз геж хьана хьи.
Вун амачиз квахьна кьарай,
Изажатаз гуж хьана хьи!

Рамкадавай ви шикилар
ВучайтIани рахадач хьи.
За рекьерай вил атIудач,
Вун ракIарай хкведач хьи.


Къегьненлай зарафатар ийиз, Изажат халадин кефияр ачухариз алахънавай Элмира  Усманан руш Нуралиевадин баядри межлисдал чан хкизва. Вичин 74 йис хьанвай и вили вилер авай лацу якIарин дишегьлидин ван атайла сусар, рушар адав агатзава.

Мел ваханд я, мел ваханд я,
Мелевай фу шит муханд я.
РикIин тIалар чуьнуьхарна,
Лугьуда за, тIал сухванд я.

Яргунарин сал базарда,
Са хилердин зар пуч хьана.
Икьван иер вун заз тахьай,
КIани къелем, заз гуч хьана.

Зунни зи яр хъел хьанава,
Пекдин яйлух кьурадалди.
Аман къелем, зав луькIуьна,
Чи хизанриз чир жедалди.

Яр вунни кьий, гьа ченгини,
Къарачидин зангар авай.
А ченгидлай зун аяр тир,
Гьуьруь-перид рангар авай.


Тазиятда Изажат халадин яран вахан руш Ася Гьабибо-вани авай. 72 йиса аваз жегьилвилин иервал хвенвай и дишегьли хуьруьз баядрин устад хьиз сейли я. Мел-межлисра, хийир-шийирда ада лагьай бендер сивяй-сивиз фида.
Вилерай гъам-хифет кIвахь-завай ам бубад кIвале хаму кард хьиз чIехи жезвай береда, садлагьана етим амукьнай. Имид папа гзаф зулумар авур руш 16 яшинда аваз гъуьлуьз ганай. Галаз-галаз кIуьд аял хайи дишегьлидиз инани регьят уьмуьр кьисмет хьанач. ДатIана эрекь хъвазвай касдин паб хьуни вичин рикIин пер хайи Ася халадин манийрай адан гъамар гьасятда кьатIуз жеда.


Чун пенжердай килигайла,
Чиг ацукьай нашравдин1  яд.
Я сад Аллагь, гьикI арз ийин,
ТIалабайтIа рикIин мурад?

Дагъдин кьулухъ дагъ жедайд туш,
Тек таракай багъ жедайд туш.
Стхад атIай вахарин рикI,
Рекьидалди сагъ жедайд туш.

Чун руш хьана югъ акур туш,
Ви фигъилар, дуьнья, бес хьуй.
Фейи кIвале рикI шад тахьай,
Гьигила зун сурун свас хьуй.

Экуь дуьнья гуьлуьшан я,
Бахтар, тахтар хьайибуруз.
Душман талуз, бес вуч лугьун
Къеневай рикI хайибуруз?

Вад къан рекьер са къуз фидай,
Ви балкIандин мас авайд туш.
Душман къелем, валай гъейри
Зи рикI атIай кас авайд туш.

Пиралрилай вине авай
Кьакьан дагълар жергедава.
Бахтсуз рушар гьиниз фирай,
Чун кьве дагъдин арадава.

Экуьн гъетрез дадзава за,
Са шад хабар гъваш лагьана.
Чин кIаникна шезава зун,
Дуьньядик пай квач лагьана.

Гаф тIалабда акьурди хьиз,
Кар ала зи эрчIи гъилел.
Рекьидалди сагъ тежедай
Хер ала зи рикIин кьилел.

Гуьнедавай яру некъи,
Къацу пешин арадава.
Я заз тахьай кIани къелем,
Ви дерт рикIин харадава.

Гьуьруь-пери дуьшуьшарай
Вили цава салагь ава.
На куьз фикир чIугвазва, яр,
Кар туькIуьрдай Аллагь ава!

Алипулат чаталдава2,
Я сад Аллагь, серинар гъваш.
Вил ченгидал алай къелем,
Ви гафарик деринар квач.

Чун бубади харуз хвенай,
Гатфар гъидай гъулан цуьк хьиз.
Гила гьатна вакIан гъиле,
Хъипи хьанва гвенвай ник хьиз.


Кьве дишегьли чин-чинал ацукьнавай - бахтавардиз уьмуьр гьална, 62 йисалай кас квадарай Изажат Меликагьмедан рушни дердерини хажалатри штумарнавай Ася Абдулрауфан руш. Сад садал рикI алай, сад садан рикIикай хабар кьазвай кьве мукьва-кьили. Абур кьведни акьван рикIиз чими тир хьи!

Жемил Агъамирзееван кIвале адан 8 йис хьанвай хва Вадим чун акурла лезги чIалал шиирар кIелиз эгечIна. Акьван хъсандиз кIелзавай хьи, ада.
- Ваз къугъунрин гьисабар чидани? - лагьана хабар кьуна чна гададивай. Ам хъуьрена:
- СеркIер-меркIер, кьинцIа-пIинцI.
- Мад чидани?
- Чида. ГитI-тIур, ситI-тIур, бар-кьул, тар-кьул, хин-чIал, син чIал, сад-къах, сад-квахь.
Темирхан бубадинни Гьамият бадедин патав чIехи жезвай хтулдиз лезги чIал икьван хъсандиз чир хьун дуьшуьшдин кар туш. Чатухъан хьайи, гьалал зегьметдалди вичин кьил хвейи Темирхан Агъамирзеева фад-фад хтулдиз марагълу ихтилатар ийида. Са береда вичи чпин аялар яргъалди амукь тийиз рекьизвай сусариз гъилик кутадай цамар расайдакайни рахада. А цамари абуруз дава-дармандилайни гзаф куьмекдай лугьуда. Вад хвани са руш чIехи авур касди гила хтулринни штулрин къайгъу чIугвазва.
Гьамият бадедал иллаки рикI ала Вадиман. Лугьуз-хъуьредай и дишегьлиди са вил хъуьрез, муькуьд ишез марагълу кьисаяр ахъайда хтулдиз. И кьисайра вичин кьуд стха дяведиз фена тахтай вахан дертлу гьаларни жеда. Дуьньядиз гьуьрч3 акъатай йисара вичи чIугур азиятрикай рахада ам. Жегьил хва квадарай кьуьзуь дидедин агьарни жеда и ихтилатра. Акьван дикъетлудаказ яб гуда хьи, Вадима адан гафариз. И гъвечIи гададиз вич чIехи жезвай кIвале лезги руьгь авайди хъсандиз чизва.


Седакъет Керимова

1 нашрав - вацIун цин винеллай каф
2 чатал - тала
3 гьуьрч - каш

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Багъдатдин факигь Омбудсмен лезги хьайитIа... Шарвилидин гуьмбет эцигда РикIел хуьх!
Статьи из этой рубрики
Къурушвийрин мисалар Я Лацарин Гавдан дере Яран мисалар Бадейрин кьула Бадедин йикъарган
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 7(312)
август, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ