Ахцегьрин кIеле вучиз кьаз хьаначир?
Тарихдин геле аваз  |  7(254) 2012      

Вичин тIвар вириниз сейли тир имам Шамила са вахтунда Ахцегь кIеледал вегьейди тарихчийриз хъсандиз чида. Амма адавай кIеле кьаз тахьунин себебар вирибуруз чизвач. Тарихчи Булач Гьажиева фагъумзавайвал, кIеле хуьз урусриз лезгийри куьмек ганай ва гьавиляй Шамилан кьушундивай ам кьаз хьаначир.
Тарихдин чешмейрай ихьтин са делил малум жезва: ХVIII виш йисан эхирра ва ХIХ виш йисан сифте кьилера Туьркияди ва Иранди цIийи кьилелай Кьиблепатан Дагъустандиз басрухар гайила 4 агъзур лезги хизанди Россиядин ватандашвал кьабулнай. Идахъ гьа вилаятдин экономика, алишвериш, меденият вилик финин карда чIехи метлеб авай.
Генерал Евгений  Головина 1838-1839- йисара Ахцегьрин мукьув кIеле эцигайла са кьадар лезгияр ина урус кьушунда къуллугъдал акъвазна. Аскерри абурун куьмекдалди куьруь вахтунда чIехи варар, минара, барутдин гьамбархана ва казармаяр эцигна. Килиса эцигунни рикIелай ракъурнач. КIеледа 8 тупни авай. КIеледа авай урус офицерризни аскерриз, 300-далай гзаф лезгийрини куьмек гузвай. Лезгийрин чIехиди Алисултан тир. А чIавуз Къафкъаздин дяве къизгъиндаказ кьиле физвайтIани, 10 йисуз Ахцегьрин кIеледик кягъай касни хьанач.
Ингье 1848-йисуз Шамил вичин муьруьдарни галаз Рутулиз атана. Ада илисуви Даниял бег ва Гьажимурад урусар авай Ахцегь кIеле кьун патал рекье туна. Чкадин лезгийри Шамилан кьушундиз куьмек гана ва 10 агъзурдалай гзаф муьруьдар Ахцегьиз гьахьна. Муьруьдри ара датIана кIеледиз гуьлле гана. Амма анаг кьаз хьанач.
КIеледа авай урус аскеррин командир полковник Федор Филипович Рот тир. Ада муьруьдриз рей гудалди кьегьалвилелди кьин хъсан я, лагьана дяве давамарна. Са герендилай адал хер хьана. Комендант Рот тадиз  кIвализ хутахна, хер кутIунна. Ада военный совет кIватIна, офицерриз ва Алисултаназ вичин патав теклифна. Атанвайбуруз, гьакIни Алисултаназ полковник чарпайдал къатканваз ва адан вилик, метIер чилиз яна, шехьзавай адан 17 йис хьанвай руш акуна. Ам гьа и йикъара Петербургдай каникулриз иниз бубадин патав атанвай. Нина тIвар алай и руш гьасятда Алисултанан вили кьуна. Гьавиляй офицерри чпи кIеле вугудач, эгер чара тахьайтIа, ам хъиткьинарда лагьайла, Алисултанани кьин куьна. Ада я вичин, я вичин рушан чанарин гьайиф текъвезвай комендантдин жуьрэтдиз чIехи къимет гана ва кIеле хуьн патал вири алахъунар авуна.
Гуьгъуьнин юкъуз муьруьдрин ягъунар акьван гужлубур хьана хьи, барутдин гьамбархана хъиткьинна цавуз акъатна, гьа идакди гзаф аскерарни офицерар кьена. Полковник Рота вич бастиондал тухун буйругъ гана. Ам акур аскерри "гьурра" лугьуз гьараярна ва женг давамарна.
20- сентябрдиз Шамила кIеледал кьетIи гьужумна. Амма Алисултанан кIеретIди ва сагъ амай аскерри эхирдалди женг чIугуна муьруьдар кIеледиз ахъайнач. Гуьгъуьнлай Самур дереда генерал М. З. Аргутинскидин-Долгорукован аскерар пайда хьана. Шамил дагълариз хкаж хъхьана. Полковник Рот сагъ-саламатдиз амукьна. Ахцегьрин кIеле муьруьдрикай хуьниз килигна адаз генерал-майордин чин ва 1200 манатдин ижара гана. Урус пачагьди лезги Алисултаназни разивал къалурна. Адаз полковникдин чин гана. Гададиз Нинадал эвленмиш жедай ихтияр гана ва абурун мехъерар вичин имаратда авуна. Гуьгъуьнлай Тифлисда чIехи къуллугъдал акъвазай ва генералдин чин къачур ахцегьви Алисултан урусринни туьркверин арада кьиле фейи дяведа игитвилелди гьелек хьана.

М.Меликмамедов

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЦIийи журнал Чан дидедин ЧIехи Муругъ Редакциядин мугьманар
Статьи из этой рубрики
Багъдатдин факигь Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг РикIелай ракъурдач
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ