ЧIехи Муругъ
Чи хуьрер  |  7(254) 2012      

КцIар райондин къадим хуьрерин арада «Муругъ» компонентдикай арадиз атанвай кьве хуьр ава: ЧIехи Муругъ ва Зинданмуругъ. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, абур кьведни юкьван виш йисара кутунвай хуьрер я. «Муругъ» ойконим сифте яз Х виш йисаз талукь «Абу Муслиман тарих» ктабда дуьшуьш жезва. Ана кхьенва: «Абу Муслиман хва Санжабахъ Сейфедин, Юсуф, Насираддин, Жамал, Абдуллагь, Гьемзе, Али Бархут тIварар алай ирид хва авай. Абурукай Юсуф кьуд хцин буба тир. Адан рухвайрикай Агъажан тIвар алайди Штул, амайбур Къуруш хуьре, абурун сихилрикай Шабан Хушнах, Халибан Хинов, Сейфедин Ф.ва, Рамазан Дигагь, Юсуф Учук, Али Б.ч. кал, Халид ЭчIехуьр, Жамал Муругъ, Умар ва Мегьамед Ахцегь, Харизм ал-М.л.к., Абдуллагь Халтун, Режеб Т.п.г. (Тибиг), Халиф Штул, Рамадан Уьнуьгъ, Мегьамед Ал.к. хуьрера бине кутуна амукьна». (А.Р. Шихсаидов. Очерки истории, источниковедения, археографии средневекового Дагестана. Махачкала, 2008. С274)
1710-1712-йисарин хронографда къалурнавайвал, Ширваншагь II Ибрагьима (Шейх Шагьди) Кьурагьни Куьре кьаз кIанз лезги чилерал вегьейла ЧIехи Муругъ ва Зиндан Муругъ хуьрерин агьалийри куьревийриз куьмек ганай. Кьегьал сердер Михалан кьушунда и хуьрерин агьа-лийрикай тир 200-далай гзаф ксари женг чIугвазвай. 1823-йи-суз А.Максимовича чIугур ва Москвада чапдай акъудай Къафкъаздин чилерин картада хуьруьн тIвар Мурух хьиз гьатнава.
Къагьриманвилин тарихар авай ЧIехи Муругъдихъ тикрарсуз тIебиатни ава. Иервилерал гьалтайла и чкайрин тай авач. Маса гафуналди, ЧIехи Муругъ тIебиатдин мужидатрикай я. Ам Шагь дагъдин ценерив гвай кьакьан пелерин, къацу тамаринни цуькведин яйлахрин къужахда экIя хьанва. Инаг къайи булахрин макан я. Виш йисар я Сувал, Верхер, Апул, Суна, БутI-бутI, Сенгер, Уьзден, Ларан, Некъи, Пикин, Къая бу-лах, Къайи булах, СикIрен булахри хуьр вириниз сейли ийиз. Муругъ 400-500 яшарин пипин тараралдини девлетлу я. Инин яйлахарни набататрин, иллаки цуькверин гзафвилелди чешнелу я.
Вичихъ яргъал тарихрихъ ялзавай гзаф топонимар авай, яшлу агьалийрин меце къедалди дегь гафар амай, халкьдин фольклор вилин нини хьиз хуьз-вай и хуьре тарихар рахада вав. ЧIехи Муругърин дегь сурари, ина дуьшуьш жезвай къадим хуьрерин харапIайри, гьакIни яргъалди уьмуьр гьалай ксарин ихтилатри са береда ЧIехи Муругърин патав мад са хуьр - ГъвечIи Муругъ хьайидакай шагьидвалзава. Ономастикадин илимдал бинеламиш хьайитIа, "ЧIехи" тIвар алай хуьр аватIа, "ГъвечIи" тIвар алай хуьрни хьунухь мумкин я.
Лезгийирин гзаф дегь хуьрерин тIварар хьиз,  Муругъни чи къадим гафарикай сад хьунухь мумкин я. Кьакьандал алай, вичихъ гзаф мекьи кьуьд авай и хуьруьн тIвар "мур" гафунин бинедаллаз арадиз атун акьулди кьатIудай кар я. Азербайжанви алим Гьуьсейн Миртекъевидин фикирдалди и гаф къадим хурритрин чIала авай, "хва", "кас" хьтин манаяр гузвай "мар" ва я "мур" гафуникайни арадиз атун мумкин я. Ада и тIвар гьакIни къадим гьалдей чIала авай "аллагь-инсан" мана гузвай "ур" гафунихъ галазни алакъалу хьун мумкин я лугьузва. Маса фикирарни ава. Алимри и гафунин этимологиядикай хъсандиз веревирдер авуна атIай гаф лугьун чарасуз я.

Седакъет Керимова

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЦIийи журнал Чан дидедин Редакциядин мугьманар Чи ктабрикай
Статьи из этой рубрики
КцIар райондин Мучугъ хуьр И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ
Чи къагьриманар
Шаирар
Люди и судьбы
Yubiley
"Самур" - 30
Tarixin izi ilə
Спасём планету
Gəncliyimiz – qürurumuz
Яран сувар
Dünya ləzgiləri
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
Qarabağ müharibəsi
Редакциядин дустар
Редактордин гаф
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
И чил хайи диге я
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Языки мира
Redaksiyaya məktub
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Известные лезгины
Новости Россотрудничества
Добрые вести
Квез чидани?
Юбилей
Лезгияр вирина
SOS!!!
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Чи хуьрер
Новости на все голоса
Чи адетар
Yeniliklər
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Чакай кхьенай ...
Чешне къачу!
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Эпитафия
Хабарар
Поэзия
Этнография
Харусенят
Тарихдин геле аваз
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Дайджест
Чи сейлибур
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ