Султан хьайи лезги
Квез чидани?  |  8(353) 2021      
    ХVIII виш йисан вакъиайри чи халкьдин тарихда кьетIен чка кьазва. А чIавуз шумудни са къецепатан уьлквейра лезгияр вириниз сейли хьанай. Абурукай сад Дагъустандин Кьурагь вилаятдин КьепIир хуьре дидедиз хьайи, Египетда чIехи дережайрив агакьай, тарихдин чешмейра вичин тIвар Али бег ал-Кабир хьиз гьатнавай чи ватанэгьли я. 
    Али бег Египетдиз гьикI фенай? Бязи тарихчийри кхьизвайвал, Туьркиядин султан I Магьмуда Дагъустандин гьакимар вичин терефдарриз элкъуьрун патал 1747-йисан июлдиз Юсуф паша гзаф пулар гваз Къафкъаздиз ракъурнай. Дагъустандиз фидай рекье адан хазинадин са пай гуржийрин пачагь Ираклиди къакъуднай. И тарашчивилиз килиг тавуна, Юсуф пашади амай пулар шамхалдив, уцмийдив, Табасарандин ва ЦIахурин гьакимрив агакьарнай (Килиг: Бакиханов А.К. Гюлистан - Ирам. Баку, 1926, с. 72).
    Юсуф паша гьикьван алахънатIани, лезгияр султандин патаз элячIнач ва абурун гьакимри пишкешарни кьабулнач. Гьавиляй султан I Магьмуда Туьркияда чирвилер къачузвай лезги жегьилар вичин империядин гъилик квай Египетдиз ракъурна. Абурукай гзафбур мажбур яз мамлюкрин кIеретIрик экечIна. Мамлюкар къафкъазвийрикай ибарат гзаф женгчи аскерар тир.
    Мамлюк хьиз сейли хьайи кьепIирви Али бег эвел са, гуьгъуьнлай са шумуд кIеретIдин командир хьана. Мамлюкрин командиррин патай чIехи гьуьрмет къа-
занмишай Али бег султанди Египетда кьиле тухузвай сиясатдикай гзаф нарази тир. Са вакъиади адан наразивал генани артухарна. Осман империяди лезгийрилай кьисас вахчун патал гуржи беглериз пулар гуз, абур гъилиз къачуз гатIунна. ИкI тирди архиврин материалрайни чир жезва. И кардикай хабар кьур урус резидентди вичин пачагьдал ихьтин малумат ракъурнай: «Портади Гуржистандай элячIна Туьркиядин сергьятрал къвезвай, адаз зиян гузвай гзаф хаталу лезги кьушунрин вилик пад кьун паталди гуржийриз куьмекар гузва ва абурукай чпин терефдарар ийиз алахъзава» (Килиг: ЦГВИА, ф. ВУА, ед. хр. 45, л. 52-53).
    И кардикай генани гзаф хъел акатай мамлюкрин командирри Египетдин гьаким тир туьркверин паша инай чукурна, гьукумат гъилик авуна. Абуру 1757-йисуз Али бег Египетдин султанвиле хкяна. 13 йисуз уьлкве идара авур лезги султанди 1770-йисуз Египет аслу тушир гьукумат тирди малумарна. А чIавуз урусринни туьркверин арада дяве кьиле физвай. Гьавиляй гзаф мусурман мамлюкри туьркверин пад кьаз-вай ва абуруз Египет Осман империядин гъилик кухтаз кIанзавай. Гьа ихьтин ниятдалди мамлюкрин командирри Али бег КьепIирви тахтунилай алудна ва Египет Туьркиядив вахкана. Али бег Палестинадиз куьч хьана (Килиг: Ибрагьимов Н.М. Курахскому району славных 80 лет. Махачкала, 2009, с. 15-16).
 
Чешне къалурзава
 
    Лезгияр вирина чпин зегьметдалди чешне къалурдай халкь я. СССР-дин «Социализмдин Зегьметдин Игит» гьуьрметдин тIвар къачур са шумуд ватанэгьли мисал яз къалурун бес я. Цин кIаникай фидай атомдин гимийрин конструктор ва алим Гьенрих Гьасанова и тIвар Ленинграддин гимияр расдай заводда кIвалахдайла къачунай. Мегьарамдхуьруьн райондин Хуьрел хуьряй тир Имамат Ибрагьимова 21 яшда аваз Къазахстанда Социализмдин Зегьметдин Игит хьанай.
    Цмурви Гьажимурад Темирханова Бакуда, хуьлуьтви Алимирзе Алиева Уьзбекистанда, къурушви Ханбуба Мирзаметова Калмыкияда, Къара-Куьре хуьряй тир Мирзехан Мирзеханова Туьркменистанда «Социализмдин Зегьметдин Игит» гьуьрметдин тIвар къачунай. Санлай СССР-дин чара-чара республикайра 30 кьван лезгияр и тIварцIиз лайихлу хьанай. М.Мирзеханова гзаф йисара Туьркменистандин Гьукуматдин Геологиядин Комитетдиз регьбервал ганай. Буркихан хуьряй тир Даниял Мегьамедоваз «Олимпиада - 80-дин» объектар эцигунай СССР-дин Гьукуматдин премия вуганай.
    Гзаф йисара «Моснефтегеофизика» трестдиз регьбервал гайи ахцегьви Уллубег Къухмазова Прибалтикада, Къазахстанда, Юкьван Азияда, Монголияда, Польшада, Германияда, Вьетнамда ва маса уьлквейра геологиядин рекьяй гзаф четин кIвалахар кьилиз акъуднай ва Ленинан орден къачунай. Агъа стIалви Салман Бабаева БАМ-диз регьбервал ганай. Гуьгъуьнлай ам СССР-дин ракьун рекьерин министрдин сад лагьай заместителвиле тайинарнай. Гьа ихьтин цIудралди мисалар мадни гъиз жеда. И мисалри лезгияр зегьметдал рикI алай, чIехи алакьунар авай халкь тирди субутзава.
 
Гуьлхар Гуьлиева

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я "Лезги газет" - 100 «Квахьай йикъарган» “Самурдин” 30 йис жезва Кьурагь пачагьлугъ
Статьи из этой рубрики
Аждагьандин йис алукьзава Кьадардал гьалтайла тIимилбур Шушада талыш чlалал радио? Кьве хтул Гьелягьар кьунай
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ