Шамилан хъел
Квез чидани?  |  7(352) 2021      
    Машгьур къагьриманрикай гьамиша кьисаяр туькIуьрда. 25 йисуз урус пачагьдин кьушунрихъ галаз женг чIугур Имам Шамилакайни кьисаяр тIимил туькIуьрнавач. Ингье и вакъиа кьисайрихъ ваъ, тарихдин делилрихъ галаз алакъалу я ва «Советский Дагестан» журналдини (№4, 1990-йис) и гьакъиндай кхьенай.
    Гзаф йисара кьиле фейи дяведи дагъустанвияр галуднавай. Инсанри каш чIугвазвай. Гьа и крар фикирда кьуна бязи ксари Шамилаз дяве акъвазарун теклифнай. Идакай хъел акатай Шамила гьасятда къариба эмир ганай: «Ни зи кьилив атана дяве акъвазара лагьайтIа, а кас вишра 
къирмаждал ягъ!»
    Имамди ихьтин эмир гайидалай кьулухъ чанда кичI гьатай, ислягьвилихъ ялзавай ксар адан дидедин кьилив фена. Шамилан диде Ханум умун къилихрин, рикI хъуьтуьл дишегьли тир ва гьавиляй адани вичин хцивай ягъунар акъвазарун тIалабна. Хъел акатай имамди жузуна:
– Ваз зи эмирдикай хабар авачни, диде?
– Хабар ава. Ингье зун ви диде я ва за акI фикирна хьи…
Шамила адан гаф атIана лагьана:
– Вун виридалайни вилик дагъустанви я ва зи эмирдиз вунни муьтIуьгъ хьана кIанзава.
    Ахпа ада жаллатIдиз эмир кьилиз акъудна диде вишра къирмаждал ягъ лагьана. МискIиндин вилик кIватI хьанвай инсанри эхиз тахьана хайи дидедиз ихьтин жаза гузвай Шамилаз наразивилер къалурна. ЖаллатIди дишегьли пудра къирмаждал ягъайла ивияр экъич хьана.
     Дидедин гьалар акур Шамилан вилерал накъвар акьалтна. Ада жаллатIдин гъил хвена ла-
гьана:
– Са гафни авачиз, шариатдин къанунриз ва чIехидан эмирдиз амал тавурбуруз жаза гана кIанзава. Ингье Къуръанди веледриз чпин хайибурун жаза чIугвадай ихтияр ганва. Гьавиляй гила 97 гъилера къирмаждал зун ягъ.
    Ахпа ада перем хтIунна жаллатIдиз вич ягъ лагьана. ЖаллатIди кичIевиляй адалай кьезилдаказ къирмаж чIугуна. Шамилак хъел акатна. Ада жаллатIдин гъиле авай къирмаж къахчуна ам акI ягъана хьи, касдин вилерикай цIапIрапIар хкатна. Ахпа жаллатIдиз эмир гана: «Зун къирмаждал за вун ягъайвал ягъ». 
 
Гекъигиз тежер алим
 
    Кеферпатан Къафкъаздин юкьван виш йисарин ва гуьгъуьнин девирдин араб медениятдикайни илимдикай малумат гузвай М.П.Покровски, И.Ю.Крачковски, А.Н.Генко хьтин алимри ва маса авторри кхьизвайвал, ХVI виш йисан эхиррилай рагъакIидай патан Европада хьиз, Лезгистандани тIебиатдиз талукь тир илимар хкатна. ХVI-ХVIII виш йисара ина математика, физика, биология, философия хьтин илимар вилик тухвай, вири Шаркьдиз сейли хьайи Тайиб Кьурагьви, стIурвияр тир Шихим эфенди, Ибрагьим эфенди, гиливи Али эфенди, Мегьед Куьреви хьтин машгьур алимар авай.
    Мегьед Куьреви неинки Къафкъаздиз, гьакIни вири мусурман уьлквейриз сейли тир. Профессор Мегьамед Абдуллаева кхьизвайвал, Мегьед Дагъустанда Къафкъаздин тIебиатдиз талукь илимар вилик тухвай Дамадан Мегьебвидин сухта хьанай. 1734-йисуз вичин дуьнья дегишарай лезги Мегьеда арифметикадиз, геометриядиз, алгебрадиз талукь гзаф къиметлу эсерар ирс яз тунва. (Килиг: Жур. «Мусульманская цивилизация, №1, 1994, ч. 31).
     Мегьедахъ галаз са девирда яшамиш хьайи алим Казакилав Арчивиди малумат гайивал, лезги камалэгьлидин ктабрай медресайра тарсар гузвай. Гьатта адан «Алгебра» ктабдикай РагъэкъечIдай патан уьлквейрани менфят къачузвай. Математикадин илимда Мегьед Куьреви 
Къафкъазда садавни гекъигиз тежер алим тир. 
    Куьредай тир лезги алимди сифте яз ХIV виш йисан эвелра вичин дуьнья дегишарай Максим Планудан «Индейвийрин арифметика» ктабдикай баянар ганай. Гьа са вахтунда Мегьеда ХV виш йисан немец алим Иогьан Мюллеран тригонометриядин трактат араб чIалаз элкъуьрзавай. Ингье 45 йиса аваз рагьметдиз фейи алимдиз и кIвалах кьилиз акъуддай мумкинвал хьанач. 
 
Гуьлхар ГУЬЛИЕВА

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Хуьлуьхърин гъарикI зул Прорубим окно в Европу Гъазаватдиз эвер гайи ЦIехуьлви ЦIийи фильм – «Квахьай йикъарган»
Статьи из этой рубрики
Аждагьандин йис алукьзава Кьадардал гьалтайла тIимилбур Шушада талыш чlалал радио? Кьве хтул Гьелягьар кьунай
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ