Савадсузвилин миф
Тарихдин геле аваз  |  7(352) 2021      
    Большевикри Совет гьукумат арадиз гъайила Россиядин империяди кьадардиз тIимил халкьарикай туькIуьрнавай савадсузвилин мифдикай гегьеншдиз менфят къачунай. И миф Дагъустандизни талукьарнавай. Абуру лугьузвайвал, гуя инкъилабдал къведалди ина яшамиш жезвай халкьар кьиляй-кьилди савадсуз тир кьван. Дагъустанда кIелнавай ксар бажагьат жагъидай. Совет гьукуматди савадсузвал арадай акъудна, вириниз илимдин нур хъичирна. Са гафни авачиз, агьалийрив кIелиз тун, абур савадлу авун патал Совет гьукуматди гзаф крар кьилиз акъудна. Ингье им акI лагьай чIал туш хьи, большевикар къведалди Дагъустанда савадлу ксар авачир, ина кIел-кхьин вуч ятIа чизвачир.
    И месэладихъ авсиятда гьеле алатай асирдин 90-йисара Дагъустандин вилик-кьилик квай ксари чпин наразивилер къалурнай. Абуру Совет гьукуматдал къведалди Дагъустанда кIел-кхьин, милли эдебият, кIелнавай савадлу ксар хьайиди туш лугьузвайбуруз вижевай жавабар ганай. Тарихчийри, чIалахъ, эдебиятдихъ гелкъвезвай ксари юкьван виш йисара ва адалай инихъ яшамиш хьайи Дагъустандин лезги, авар, дарги, лак халкьарин, гьакIни маса халкьарин гьикьван алимар, шаирар, кIелнавай машгьур ксар винел акъудна. Тек са чи сейли алим Гьасан Алкьвадарвиди вичин «Асари Дагъустан» ктабда тIварар кьунвай алимарни шаирар рикIел хкун бес я.
    ХIХ виш йисан машгьур алим П.К.Услара хъсандиз лагьанай: «Эгер илимлувилинни чирвилерин дережадиз халкьдин вичин кьадардиз килигна адахъ авай мектебрин кьадардалди къимет гайитIа, дагъвияр Европадин гзаф миллетрилай вилик ква». Профессор Покровскиди кхьенай: «Къаядин хур хьиз хкатнавай и чка Къафкъаздин виридалайни савадлу чка тир. Дагъустанди вири рагъэкъечIдай патан Къафкъаз савадлу ксаралди, араб чIалан пешекарралди, гьафизралди, къазийралди таъминарзавай» (Килиг: Покровский М.Н. Дипломатия и войны царской России в ХIХ столетии. М., 1924, стр. 209).
    Профессор Магомед Абдуллаев кьиле аваз алимри тухвай ахтармишунрай малум хьайивал, ХIХ виш йисан эхирра Дагъустанда агьалийрин 22 процент савадлу тир (Килиг: Профессор Магомед Абдуллаев. Арабо-мусульманские традиции в Дагестане. Жур. Мусульманская цивилизация, №1, 1994, стр. 34). Бес савадсузвилин миф вучиз арадал гъанай? И суалдиз дагъустанви алим Гьасан Курухова икI жаваб ганай: «Дагъустандин халкьар савадсуз, кьулухъ галамукьнавайбур тир лагьай миф урус пачагьдин генералри арадал гъанай. Гьа идалди абуруз чпи Дагъустанда авур вагьшивилер чуьнуьхариз кIанзавай. Советрин тоталитар режимди чи халкьар муьтIуьгъарун патал и мифдикай генани гегьеншдиз менфят къачуна. Милли интеллигенция репрессиядик кутуна тергна. ЦIийи медениятдиз акси я лагьана Кумухдал, Хунзахдал, Ахцегьа виш йисаралди мискIинра ва медресайра хвенвай ктабар цIай яна кана. Алим Гъалиб Садыкъиди лагьайвал, и вагьшивал себеб яз Дагъустанди агъзурралди къиметлу ва надир ктабар квадарна. 
    Им тIимил хьиз хьана Советрин къурулушди Дагъустан са нефесда савадсузрин макандиз элкъуьрна. Чкадин халкьариз араб графика къадагъа авуна. Гьа идалди дагъвияр савадсузрин кIватIалдиз элкъуьрна. ЦIуд йисалай латин графикани арадай акъудна. Дагъвияр кьвед лагьай гъилера савадсузарна. Идалай кьулухъ дагъустанвияр савадсузбур тир лагьана илимдин кIвалахар кхьиз туна» (Килиг: Гасан Курухов. На страже мёртвых мифов. Жур. Советский Дагестан, №4, 1990, стр. 24-31).
    За и месэла дуьшуьшдай рикIел хкизвач. Вучиз ятIани чи йикъарани савадсузвилин мифдин пад хуьзвай ксар пайда жезва. Абуру чпин макъалайра большевикрин фикирар тикрар хъийизва. Зал ихьтин лезги авторрин макъалаярни гьалтзава. Яраб абуруз чун гьихьтин девирда яшамиш жез-ватIа чизвач жал? Я тахьайтIа, жуван халкьдин тарихар чизвач лугьуз икI кхьизватIа? Гьар гьикI ятIани, чи газетринни журналрин чинра ихьтин мифариз рехъ гана кIанзавач. Халкьарин тарихдикайни уьмуьрдикай авайвал кхьена кIанзава.
 
Тамилла БЕКЕРОВА,
Дагъустан Республикадин 
Дербент шегьер,
муаллим
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Хуьлуьхърин гъарикI зул Прорубим окно в Европу Гъазаватдиз эвер гайи ЦIехуьлви ЦIийи фильм – «Квахьай йикъарган»
Статьи из этой рубрики
QUBA QƏZASINDA ANTİSOVET ÇIXIŞLARI РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ