Цавар
Мах  |  5(350) 2021      
    Сад авай, сад авачир, дагъларин ценерив гвай  гъвечIи хуьре Цавар лугьудай са руш авай. Аялзамаз адан диде кьенай, бубади кьвед лагьай паб гъанай. Тахай диде гзаф залум дишегьли тир. Алаз-алачиз рушак хуькуьрдай, багьнадилай ам ширдай. Цавара экуьнлай няналди кIвалин вири кIвалахар ийизвайтIани, тахай диде  адалай рази жедачир, датIана рушакай  шел-хвал ийидай.
    Югъ чуьлда маларни хипер хуьз акъудзавай бубадиз вичин рушан кьилел алай къал-къулдикай хабар авачир. Тахай дидедин лагьайтIа, кIвачи къвердавай чил кьазвай. Гила ада рушакай фу-къафун чуьнуьхарзавай. Цаваран пекер акьван кукIвар хьанвай хьи, гъил галукьай кумазни къазунзавай.
    Гьафтеда садра тамуз фена хьрак кутадай цIерцIер гъидай Цавара. Ахпа са хвах тини ишиндай, ам атайла, хьрак фу чрадай. Тахай дидеди лагьайтIа, и фу Цаваракай чуьнуьхардай.
    Цаваран хиве пек-лек чуьхуьн, мал-къарадиз къуллугъ авун, верчериз твар гун, булахдай яд гъун хьтин акьван крар авай хьи, адавай йифиз кIвачерин тIалдикай ахвариз физ жедачир.
    Садра хъчар кIватIиз фейила Цавараз рекьел къушран шараг акуна. Ам кьакьан кьвалал алай мукай аватнавай. Цавара шараг чилелай къахчуна капашдал кьуна. Куьлуь, цIару шарагди вилер гужуналди ахъайиз-кIевзавай. Цавара мукьув гвай булахдал тухвана адав тухдалди яд хъваз туна. Вичин перемдикай цIил гудна адан хирел арушна.
    Шарагдин язух чIугваз, афарардай хъчар кIватIунни рикIелай алатна кIвализ хъфена руш.
    Хъчар гвачиз хтанвай Цавар акурла тахай дидедик  хъел акатна. Ада руш гатана, нянин тIуьнни тагана гъенел акъудна. Цавара шехьиз-шехьиз  шарагдин хирел чIем эцигна кутIунна. Ахпа верчериз, гьакIни шарагдиз твар гана. 
    Гьа икI, йикъар, гьафтеяр алатна. Тахай дидеди хабар кьурла, шараг верч кьван чIехи хьанвай. Ам акунмазни папай гьарай акъатна:
    – Им лекь я хьи! Вуна гьи акьулдив ам иниз гъанва, гьан? Чи верчер, цицIибар вири тухудачни ада? Фад ам юхдиз акъуд, тахьайтIа…
    Цавара гьикьван аман-минет авунатIани, тахай дидедин рикI хъуьтуьл хьанач. Цавар лекьрен шарагдал акьван вердиш хьанвай хьи, ам галачиз са геренни кьарай къвезвачир. Шарагни Цавар гьиниз фейитIа, гьадан гуьгъуьна гьатзавай. Абурун сад-садал рикI алайди чир хьайи тахай дидедин чанди цIай кьуна. Цавара лекьрен шарагдилай гъил вахчузвачирди акурла папа руш варарай къецел акъудна гьарайна:
    – Квахь адахъ галаз санал гьиниз кIандатIани. Мад зи вилериз вун ахкун тавурай!
    Цавар шехьиз-шехьиз чуьл галайнихъ фена. Лекьрен шарагни адан гуьгъуьна гьатна. Абур Цавараз шараг жагъай кьвалав агакьайла садлагьана чIехи хьанвай къушра чIал ахъайна лагьана:
    – Цавар, вуна заз лугьуз тежедай кьван зурба хъсанвал авуна. Гила зун ви лукI я. Вуна гьихьтин буйругъ гайитIа, за гьам кьилиз акъудда.
    Инсан хьиз рахазвай къушраз килигиз, пагь атIанвай рушан.
    – Вавай вуч ийиз жеда кьван? – мягьтелвилелди жузуна ада.
    – Завай вун жуван луварраллаз гьиниз кIантIа гьаниз тухуз жеда, – жаваб гана лекьре.
    Ахпа къушра вичин луварар ахъайна. Абур акьван чIехи тир хьи… Цавара лекьрен кьве луван арада вичиз чка авуна. Къуш цавуз хкаж хьайила, хвешила рушай гьарай акъатна. Цава цIар яна, галатайла са кьакьан рагал ацукьна лекь. Ада Цаваран кукIвар хьанвай булушкадиз килигна лагьана:
    – Вуна инал са герен ял ягъ, за фена ваз алукIдай пек-лек гъин.
    Цавара гаф лугьудалди лекь лув гана фена.
    Дагъдин а пата са пачагьдин мулкар авай. Ана адан хциз свас хкязавай мярекат кьиле физвай. Пачагьлугъда авай вири  рушар абурун дидейри иниз гъанвай. Дамахарнавай и рушарикай сад гадади вичиз свасвиле хкяна кIанзавай. Ингье адаз садакайни хуш къвезвачир. Эхиримжи руш адан виликай фейила пачагьдилайни адан папалай  агь алахьна:
    – Чи хцин вил ацукьдай са руш авач жал? 
    И чIавуз абур алай чкадин патав гвай къавахдин тарцин кьакьан хилел ацукьнавай лекьре инсандин чIалал лагьана:
    – Ахьтин руш авазва.
    Вирибуру пагь атIанваз лекь галайнихъ килигна.
    – Заз са руш чида. И дуьньядал ахьтин иерди алач. Адан иервал хьиз, акьуллувал, къилихрин къенивал, рикIин михьивал, гъилин захавал, регьимлувални гекъигиз тежерди я, – хълагьна къушра.
     – Ам гьи пачагьдин руш я? – жузуна пачагьдин хци.
    – Цаварин пачагьдин, – лагьана лекьре.
    – Адан тIвар вуч я?
    – Цавар.
    – Бес адан кьилив гьикI фин? – пачагьдин хцик тIурутIум акатна.
Лекьре секиндиз лагьана:
– Адан пекер гъетерикай цванвайди я. Абуру акI рапрапзава хьи, рушан кьилив садавайни акъвазиз жедач. Гьавиляй куьне заз са къат адетдин пекер гъваш. За абур рушал алукIарна, ам иниз гъин.
    Гъилибанри лекьрен тIалабун гьасятда кьилиз акъудна. Абуру са къат багьалу пекер гъана адав вугана. Лекь пекер кьуна цавуз хкаж хьана.
Цаварав агакьайла лекьре пекер адав  вугана лагьана: 
    – Фад алукI!
    Цавара багьалу пекер алукIна вичин яргъи  кифер къуьнерилай авадарайла лекьре лагьана:
    – Вун акур кумазни пачагьдин хва вал ашукь жеда.
    Лекьре Цавар вичин луваррал ацукьарна. Са герендилай абур пачагьдин имаратдин гъенел алай. Лекьрен луваррилай эвичIай руш акурла инал кIватI хьанвайбурай гьарай акъатна. Цавар акьван иер тир хьи, вири пагь атIана амай. Пачагьдин хцивай лагьайтIа, адалай вил алудиз жезвачир. Пачагьдизни адан папаз акьван хвеши хьанвай хьи, абур гьасятда мехъерин къайгъудик гелкъвенай.
     Пачагьдин гададиз Цавар свас гъизва лагьай хабар са геренда вириниз чкIана. И хабар рушан хуьруьнбурувни агакьна. Пачагьдин руш хьиз къелемдиз ганвайди вичин тахай руш тирди чир хьайила тахай дидедин кьарай атIана. Пехилвилив ацIай ам гьасятда къунши вилаятдиз рекье гьатна. Ана пачагьдин везир жагъурна, Цаваракай  адаз галай-галайвал ихтилатна, ам вичин тахай руш тирди малумарна.
     – Ихьтин тапарар ийизвайдакай пачагьдин гададиз свас женни? – лагьана папа.
    – Бес ам ви тахай руш тирди чаз гьикI чир хьурай? – жузуна везирди.
    – Адан эрчIи къуьнел за кьацI авунва, – жаваб гана дишегьлиди.
    Везирди гъилибанар рушан кьилив ракъурна. Папан гафар дуьз тирди чир хьайила, пачагьдиз хабар гана. Пачагьдик хъел акатна ва ада руш чукурун кьетIна. 
    Пачагьдин папа гъуьлуьз минетна:
    – И руш Цаварин пачагьдин руш туштIани, пачагьриз лайихлу я. Адан иервилизни акьуллувилиз гаф авач. Ам акун кумазни зи рикIи кьуна. Чи хару, вичелай са карни  алакьзавачир хциз адалай хъсан свас жагъидач. Чи гада рам авун патал ихьтин свас герек я.
    Папа гьикьван минетнатIани пачагь вичин гафунилай элячIнач.
    Вичин тахай дидедин фигълдин хабар агакьайла, рикIяй хвеши хьайи Цавараз къуьнерилай залан пар алатай хьиз хьана. Вучиз лагьайтIа пачагьдин кагьул гададин паб хьун адан рикIяй тушир. Вичихъ я иер суй, яни алакьунар авачир и гададиз финилай кесибвиле амукьун хъсан я, лагьана фикирзавай ада.
     – Цавар заз кIанзавай руш я! Ам заз къачу! – лугьуз пачагьдиз минетзавай хци.
    Руша:
    – Заз вун кIандач! – лагьайла кIватI хьанвайбурай гьарай акъатна. 
    Хъел акатай пачагьдин эмирдалди гъилибанар рушав агатдалди лекь садлагьана Цаварни гваз цавуз хкаж хьана.
    Цава лекьре Цаваравай  жузуна:
    – Вуна вучиз пачагьдин хциз ваъ лагьана? 
    – Заз къефесда авай къуш жез кIанзавач, – жаваб гана руша.
    Абур сувув агакьайла нисин хьанвай. Ина са жегьил чубанди  вичин дехмедин вилик квай мегъуьн тарцихъ агалтна кфил ягъизвай. И макьамдин гъамлу аваз яйлахдиз чикIизвай. Чубандин суфрадал хъукъвай са кIус фуни ниси алай. 
    Лекь гададин вилик хьиз чилел эвичIна. Адан луваррал алай Цаваран иервал акурла вич-вичивай квахьай гада кIвачел къарагъна. Ам кьакьан буйдин, пагьливандиз ухшар жегьил тир.
    – Ви кфилдай вучиз икьван 
гъамлу ванер чикIизва? – жузуна Цавара чубандивай.
    – Заз вун хьтин свас авач рикI шадардай, – жаваб гана ада.
    – Вуна вучиз кьуру фу незва? – хабар кьуна Цавара.
    – Заз вун хьтин свас авач фу чрадай, – жаваб гана гадади.
    Адан къазуннавай пекер акурла Цавара жузуна:
    – Ви пекер вучиз къазуннава?
    – Заз вун хьтин свас авач зав цIийи пекер алукIиз тадай.
    И гафар ван хьайила руша мад гафни хълагьнач. Ам гададин дехмедиз гьахьна анаг къакъажна, тини ишинна хьрак фу чрана. Хьран фан атир галукьайла гададин вилер хъуьрена. Ада суфрадал гъил яргъи авуна:
    – За фадлай икьван дадлу фу тIуьнвачир, – лагьана.
    Абур фу нез хьурай, за квез никай хабар гун, пачагьдин папакай. Ам авай девейрин карван и яйлахдай тIуз физвай кьван. Цуькверив диганвай  чуьлдин иервилел гьейран хьайи паб деведилай эвичIна мукьув гвай дехмедин вилик акъвазна. Анал къацу векьерал экIянавай суфрадихъ чими хьран фуни хипен таза ниси незвай кьве жегьил ацукьнавай. Абурукай сад накь пачагьдин хва негь авур иер руш, муькуьди лагьайтIа, пагьливандин акунар авай жегьил чубан тир.
     Мугьманар агатайла чубан кIвачIел къарагъна. Ам акурла садлагьана пачагьдин папай гьарай акъатна:
    – Чан хва! Чан велед! Чан бала! – лугьуз вилерилай накъварин сел алахьна адан. Къад йис инлай вилик кьветхверар хайи и дидедин кьве хцикай сад пачагьдин мидяйри чуьнуьхнай. Абуру аял дагъларин ценерив гвай яргъал хуьре са кьуьзуь къаридив вуганай кьван. Аялдин цIуд йис хьайила къари кьенай. Ялгъуздиз амукьай гада чуьллерини зегьметди лигимарнай.
    Къад йисуз вилив рекьер хвейидалай кьулухъ  вичин хва жагъай пачагьдин папан хвешивилин и кьил а кьил авачир.  Гададин рикI ацукьнавай Цаваран иервилини акьуллувили лагьайтIа, яран дидедин бахтлувал артухарнавай.
    Шад хабар агакьай пачагь муькуь юкъуз иниз атана. Ада вичин хцин къуьнел гъил эцигна лагьана:
    – Гьазур хьухь, чан хва. Чун ватандиз хъфена кIанда. Гьана мехъерарда чна ваз.
    – Чан буба, зи ватан инаг я. Ана куьне зи стхадиз мехъерарна адаз са иер свас  гъваш. Зазни Цавараз дагъларни чуьллер кIани я. И яйлахар авачиз чаз кьарай къведач, – жаваб гана гадади. 
    Пачагьни адан паб гьикьван алахънатIани, гада вичин фикирдилай элячIнач. Эхирни пачагьди вичин хциз и чуьлда кIвал эцигиз туна. Зегьметдал гзаф рикI алай, дамах гвачир хцин тIалабуналди эцигнавай кIвал са гьавадин, пуд тавдинди хьана. Ахпа ина пуд юкъузни пуд йифиз мехъерна. Мехъерик мукьув гвай хуьрерин вири агьалийриз эверна. А мехъерик Цаваран буба тахай дидени галаз атана. Руша вичелай алакьдай кьван гьуьрметар  авуна абуруз. Хъфидайла абурув пай-уьлуьш ацIай са арабани вугана. Ингье рекье пехилвиляй тахай дидедин рикI пад хьана.
    Мехъер алахьна, эл чкIана, чамни свас бахтавар яз акурла са шумуд юкъуз яргъалай Цавар хуьзвай лекьре абурув агатна лагьана:
    – Цавар, мад вакай зи рикI архайин я. Вун жуваз кутугай гададиз  кьисмет хьана. Гила вуна заз рухсат це,  зун дагълариз, жуван ватандиз хъфин.
    Шел акатай Цавара адан луваррилай кап аладарна. Руша вил мичIна ахъайдалди лекь цава авай. Абурун цIийи кIвалин винелай са шумудра цIар ягъай къуш дагълар галайнихъ фена. Цавараз шехьиз кIан хьана. Ингье адан къвалал лекь хьтин чам алай. И чамра и генг яйлахда ам цIийи уьмуьрдин шегьредихъ ялзавай.
 
Седакъет КЕРИМОВА
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
“Лезги газетдин” 100 йис я Адан уьмуьр чешне я Ханбутай бег Яргунви Лезги генерал Sizə minnətdaram
Статьи из этой рубрики
Хъсанвилиз писвал Жив такур гъед ЦIийи рагъ Гатфар Квахьай хъен
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ
Чи къагьриманар
Шаирар
Люди и судьбы
Yubiley
"Самур" - 30
Tarixin izi ilə
Спасём планету
Gəncliyimiz – qürurumuz
Яран сувар
Dünya ləzgiləri
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
Qarabağ müharibəsi
Редакциядин дустар
Редактордин гаф
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
И чил хайи диге я
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Языки мира
Redaksiyaya məktub
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Известные лезгины
Новости Россотрудничества
Добрые вести
Квез чидани?
Юбилей
Лезгияр вирина
SOS!!!
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Чи хуьрер
Новости на все голоса
Чи адетар
Yeniliklər
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Чакай кхьенай ...
Чешне къачу!
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Эпитафия
Хабарар
Поэзия
Этнография
Харусенят
Тарихдин геле аваз
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Дайджест
Чи сейлибур
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ