Ханбутай бег Яргунви
Чи къагьриманар  |  5(350) 2021      
(Эвел газетдин 2021-йисан 27-майдин 
тилитда)
 
   Лезгийрал йикьни-кьиникь лугьуз гьалтнавай генерал Ермолован кешкешар алудун патал жезмай кьван зарбдиз женг чIугуна, хайи чил хвена кIанзавай. Гила халкьдин кьилини ванзавай. Адаз хъсандиз чизвай хьи, чапхунчийрин хурукай кьил туькIвей патахъ катайтIа, залай алатрай, вацIал-цIал гьалтрай лагьайтIа, Ермолова лезгийрин пемпе цавуз акъудда. 
    Урус кьушундиз гъалибвал къачун патал кIвенкIве ЦIехуьл кьаз кIанзавай. Гьавиляй шейтIандин экв хьайила Ханбутай бег кьиле акъвазнавай агъзурралди лезги балкIанраллаз ЦIехуьлиз рекье гьатна. Абдулгьалима ва Ибрагьима 3 агъзур кьван яракьлуяр кIватIнавай. Амма абур женгинив гьикI эгечIдатIа течиз амай. Ханбутай бег атунихъди яракьлуйрин вилера эквер къугъвана.
 
ЦIехуьлуьн ягъунар
 
    ЦIехуьл хуьн патал Ханбутай бегди урус кьушундиз кьве патахъай – эрчIи ва чапла патарихъай басрух гун кьетIна. Гъафил гьужумдикай кьил квадарай чапхунчияр панурган суьруь хьиз вилик фена ва лезгийрин гуьллейрин хура гьатна. Са юкъуз кьиле фейи ягъунра урусрин са агъзур кьван аскерар терг хьана. Вилик фидай мумкинвал авачиз акурла абур кьулухъ чIугуниз мажбур хьана. Са кьадар вахтундилай къуватар кIватI хъувур душман ЦIехуьлив агакьиз кьве верс амаз адан гъуьлягъдин кьил хьиз вилик хкатай батальонар кукIварун патал са патай Ханбутай бегди, муькуь патай ахцегьви Ибрагьима басрух гана. Генерал Ермолован офицерар гъилерни кIвачер кутIунай хьиз амай. Ханбутай бегди абур кьамалай кьунвай.
    И гъилера вичи тактика дуьз хкянавачирди хиве кьун кьиле ацакьначтIани, Ермолов вичин генералрикай сада лагьай гафарихъ яб акализ мажбур хьана: «Чна са вуч ятIани рикIелай ракъурнава, лезгияр мичIи там хьтин затI я, абурухъ гьикьван къуватар аватIа ништа. Дагъвийрин алакьунар ва викIегьвилелди кукIун япалай тавун дуьз туш». Гьакъикъатдани генералди са береда А.Ф.Десимона «Къуба аялатдин лезгийри патан кьушунриз чпин чилерай атIана фидай мумкинвал гудачир» лагьай гафар рикIелай ракъурнавай. (Килиг: А.Ф.Десимон. Исторические сведения о бывших вольных общинах Кубинской провинции, составляющих ныне Самурский округ. Журнал «Северная пчела», 1837 г.)
    1824-1834-йисара рагъэкъечIдай патан Къафкъазда кьиле фейи вакъиайрикай кхьей урусрин тарихчи Н.А.Волконскидин фикирдалди, генерал Ермоловавай ина гъалибвал къачуз тахьунин себебрикай сад ада лезгийрихъ галаз тухвай женгера и халкьдин къуват лазим тирвал чир тавуна, акатай тактика хкягъун хьана. Гьавиляй генерал Ермолова лезгийрихъ галаз ягъунра виридалайни гзаф аскерар квадарна. Генералди Къафкъазда кьиле тухвай дявейриз «военный рекьяй хъсандиз гьазур тахьана, акатайвал женг чIугурди» урус пачагь I Николаяни къейд авунай. (Килиг: «Кавказский сборник». Тифлис, 1887, ч.14).
    Лезгийрин вягьтедай физ тежез, талгудин саягъда басрух гана абур чIарчIелай ракъуриз кIанзавай генерал Ермолова цIикьвед югъ дагъвийрихъ галаз чIугур женг эжебежедиз акъатна ва и къацу вилер авай гъуьлягъ са кьадар куьлягь хьана. И дяведа адан рикIел Наполеонан кьушунрихъ галаз кьиле тухвай женгер хквезвай ва ахьтин залан ягъунра уфтан хьайи чIехи сердердиз гила вичин япал севре тапац гьалчайди хьиз жезвай. Ханбутай бегди хкянавай тактикади чIутраз леэн ягъадай генерал чапла кIвачел къарагъарнавай. И тактикади душмандин чIехи кьушундин хура акъваздай мумкинвал гузвай. 
    Женгерив эгечIдайла Ханбутай бегди лагьай гафари гьар са лезгидик руьгь кутунвай: «Къе чна кьегьалвилелди женг чIугун тавуртIа, пака чи халкьдин гелни амукьдач». И гафарин таъсирдик кваз лезгийри азадвал чандилай багьаз кьуна викIегьдаказ чапхунчийрал гьужумзавай. Жандермериядин корпусдин полковник Н.Юрьева хиве кьурвал, «…и женгина лезгияр пачагьдин кьушунрихъ галаз гзаф викIегьдаказ, эхирдалди кикIана ва ивияр экъичуникай чи кьушунриз зиян пара хьана». (ЦГВИА. ф. ВУА. Д. 6512). Пара зиян хьуниз килиг тавуна генерал Ермолова кьвед лагьай чIехи женгиник кьил кутуна. 
 
Кьвед лагьай чIехи женг
 
    ЭчIехуьруьн дереда цIийи женгиник кьил кутур Ермолова гзаф четинвилелди тупар хуьруьн мукьув агудна ва кьве юкъуз артиллерия кардик кутуна. Урусрин кьушундин батареяди са шумуд тупунив ЭчIехуьре женг чIугвазвай кIеретIриз куьмек гуз къвезвай лезгийрин рехъ атIанвай. Са шумуд кIеретI кIам-шам амаз акурла Ханбутай бегди яргу балкIанрал алай вичин хуьруьнбуруз эверна. КIвачера звер авай, гзаф сагълам яргу балкIанар батареядив виридалайни фад агакьдайди фикирда кьур Ханбутай бег кIеретIдин кIвенкIве гьатна. Садлагьана къарагъай тIурфан хьиз чпиз басрух гузвай лезгияр акурла аскерриз гьасятда тупар кардик кутаз кIан хьана. 
    Ингье дар мажалда тек кьве тупунивай цIай гуз хьана. Муькуь тупар кардик акатдалди лезгийри батарея турунай акъудна. КIвачериз куьс гана арадай акъатай аскерар кьил туькIвей патахъ фена. Вичел хер хьайи Ханбутай бегди ЭчIехуьр кьаз алахъзавай батальонриз басрух гана. Чпиз куьмекар къвез акурла цIехуьлви Гьажи Али Аскеран, тIигьиржалви Эмиралидин, къубави Мегьамедан ва ахцегьви Ибрагьиман кIеретIри мадни зарбдив чапхунчийрал гьужумна.
Лезгийриз гужар ийиз тахьай пачагьдин кьушун кьулухъ чIугуниз мажбур хьана ва урусривай даркалда чпихъ галаз женг чIугур кIеретIар элкъуьрна кьаз хьанач. (Килиг: ЦГВИА. ф. ВУА. Д. 6512). И кIеретIрин рехъ душмандикай михьна абур кIеверай акъудай Ханбутай бегди вичел хирер хьуниз килиг тавуна, женг давамар хъувуна. Вучиз лагьайтIа душманди адан хайи хуьрел – Яргундал вегьезвай. 
 
Сенгердиз элкъвей Яргун
 
    Яргундал вегьезвай урусар хуьруьз ахъайна виже къведач лагьай Ханбутай бегди сал жигъирра абурун рехъ атIана эхирдал кьван женг чIугун кьетI авуна. Ягъунар къвердавай яргъи хьана. Ермолова пачагьдин аскерриз са шумудра куьмекар ракъурна. Лезгияр лагьайтIа, куьмек авачиз амай. Абдурагьманан кIеретIда гзафбурал хирер хьанвайди, абур кьилин кIеретIдивай къакъатнавайди чир хьайила душмандиз манкъулидхуьруьнвияр элкъуьрна кьаз кIан хьана. Абдурагьмана вичин хуьруьнбуруз «душмандин гъиле гьат мийир» лагьана эмир гана. Ахпа сагъ амай са шумуд касдихъ галаз санал аскеррал гьужумна. Адан хци ванци дагълар юзурзавай. ЦIудралди урус аскерар хураваз фейи Абдурагьманан тан жидайри тIвек-тIвек авунвайтIани, ам чилел ярх жезвачир. Хъиле гьатнавай кьегьалди хурук акатай аскеррин кьилер серкIведин кьилер хьиз атIуз гадарзавай. Эхирни залан хирер алаз гъилерай фейи ада гапур вичин рикIин кьилиз сухна. Хер алай муькуь лезгийрини адалай чешне къачуна. Бязи тарихчийри кхьейвал, ихьтин женгчи руьгь авай лезгияр муьтIуьгъарун четин тир. (Килиг: Дубровин Н. История войны и владычества русских на Кавказе. V т. СПб., 1887, ч. 372-381).
     Гьа икI, викIегьдаказ женг чIугвазвай лезгийри чапхунчияр азим береда кьулухъ чIугуниз мажбурна. Ханбутай бегди и агалкьун мягькемарун патал пачагьдин кьушундиз кIун ягъун кьетIна. Яни кIун хьиз кьушундин къенез гьахьна, чапхунчияр кьвалалай вацIуз вегьин.  Жигъирдин са пад кьакьан кьваларни къалин тамар тир ва чпиз басрух гайила аскерри кIанз-такIанз вацIуз хкадарзавай. Гьа икI, вишералди чапхунчияр кьакьан кьвалалай вацIуз аватиз кьена.
    Кьушундиз кIун ягъазвай лезгияр тупун гуьллеяр галукьдай чкадив агакьайла тупари абурун кьилел цIай къурна. Ханбутай бегдал залан хирер хьана. Къвалав гвай лезгийри адан балкIандин кьил гуьне галайнихъ элкъуьрна. БалкIан гуьнедин пелез акъатайла Ханбутай бегди вилер ахъайна. Ивидин къене авай ам юлдашрин куьмекдалди балкIандилай эвичIна. Къуьнерал кьве юкI алай и кьакьан буйдин кьегьал кас эхиримжи гъилера цавай чилериз килигиз кIанзавай лекьрез ухшар тир. Инай Яргунарни, Кьулан вацIни, Самур дередин хуьрерни капун юкьвал алайди хьиз аквазвай. Ада къвалакай вичиз даях гузвай ксар яргъаларна кьуд патаз вил вегьена. Ахпа вич гъилиз къачуна лагьана: «И чил хуьн паталди гьеле гзаф женгер чIугуна кIанда. Къуватар хуьх, цIийи женгер  чIугу, халкь чапхунчийрин гъилик акатуниз рехъ гумир, азадвал багьадиз яхъ, лезгияр!»
    Ибур Яргун галайнихъ элкъвена кьве гъилив хайи чил кьур Ханбутай бегдин эхиримжи гафар, вичин халкьдиз авур веси тир. Урусрин тарихчи К.И.Прушановскиди и веси «Ханбутай бегдин женгиниз эвер гун» хьиз къелемдиз къачунай ва ам халкьдиз къагьриман хьиз сейли тирди къейд авунай. Гуьгъуьнлай маса тарихчиди Къуба ва Куьреда кьиле фейи вакъиаяр фикирда кьуна кхьенай: «Чна ина кардик кутур къайдайралди, халкьар куьгьне къайдада идара авуналди тупарин ва тфенгрин гужуналди хуьзвай ихтиярар къазанмишна. Ингье чавай идалди чкадин агьалийрин руьгь рекьиз хьанач». (Архив Руновского. Ч.2. л.126).
    Хайи халкьдик руьгь кутур, ватан ва азадвал патал чан къурбанд авур чIехи къагьриман Ханбутай бег Яргунвидин кьегьалвилер тарихдиз элкъвена. Халкьди адакай манияр туькIуьрна:
 
Ханбутай бег акъатай пел
Цифедаваз пашман ялда.
Нуьсрет атIай урус пачагь
Чи эллерин душман ялда.
 
Яргуд пеле чIехи кIеретI
Кьери хьана чикIиз гьайиф.
Урус кьушун кукIварай бег,
Вун хьтинди рекьиз гьайиф.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
“Лезги газетдин” 100 йис я Адан уьмуьр чешне я Лезги генерал Aşıq nüsrətin son şeirləri Sizə minnətdaram
Статьи из этой рубрики
Ханбутай бег Яргунви Фехреддин Мусаев Чингиз Къурбанов Сергей Муртузалиев Фамил Искендеров
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ
Чи къагьриманар
Шаирар
Люди и судьбы
Yubiley
"Самур" - 30
Tarixin izi ilə
Спасём планету
Gəncliyimiz – qürurumuz
Яран сувар
Dünya ləzgiləri
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
Qarabağ müharibəsi
Редакциядин дустар
Редактордин гаф
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
И чил хайи диге я
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Языки мира
Redaksiyaya məktub
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Известные лезгины
Новости Россотрудничества
Добрые вести
Квез чидани?
Юбилей
Лезгияр вирина
SOS!!!
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Чи хуьрер
Новости на все голоса
Чи адетар
Yeniliklər
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Чакай кхьенай ...
Чешне къачу!
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Эпитафия
Хабарар
Поэзия
Этнография
Харусенят
Тарихдин геле аваз
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Дайджест
Чи сейлибур
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ