Гьаварар
Чи дегь манияр вучиз рикIелай алуднава? Фольклор  |  3(348) 2021      
    Лезгияр Къафкъаздин дегь ва девлетлу фольклор авай халкьарикай тирди гзаф алимри къейд авунва. ТIвар-ван авай урус алим П.К.Услара 140 йис инлай вилик вичин «Дагъвийрин мецин эсеррикай бязи фикирар» тIвар ганвай макъалада кхьенай: «Дагъвийрин, гьабурукай яз лезгийрин мецин эсерар вини дережада туькIуьрнавай, шаирвилин руьгь авай, гзаф иер эсерар я». (Услар.П.К. Древнейшие сказания о Кавказе // Собр. соч. Тифлис, 1881, т. VI, с.16). ИкI тирди гуьгъуьнлай В.К.Соколова ва В.П.Аникин хьтин алимрини кьилди къейд авунай.
    Лезгийрин мецин эсерар кIватIна халкьдив агакьарунин кардик чIехи пай кутур чи алимрикай ва шаиррикай Абужафер Мамедова, Башир Султанова, Агъалар Гьажиева, Гьажибег Гьажибегова, Алибег Фетягьова, Мегьамед Гьажиева, Айбике Гъаниевади, Забит Ризванова, Седакъет Керимовади къейд авурвал, лезги халкьдин мецин эсерар кьетIен са дуьнья я. Ам ахьтин са гьуьл я хьи, гьелени анай вири инжияр акъудиз хьанвач. И кар патал мадни виш йисар кIанзава.  Гьайиф хьи, чун и кардин герек тирвал гъавурда акьазвач. Акси яз, чна къвердавай чи фольклордин дегь жанраяр ва манияр квадарзава. Кьилди гьаваррикай лугьуз жеда.
    Фольклордикай кхьизвай вири алимри лугьузвайвал, мецин эсеррин виридалайни къадим манияр халкьдин адетрихъ, календардихъ, хуьруьн майишатдихъ галаз алакъалубур я. Дегь заманайра хуьруьн майишатдин кIвалахар кьиле тухудайла халкьди менфят къачур манийрикай «Алапехъ», «Пешепай», «Гуди» («Гуни»), «Гьавар» мисал яз къалуриз жеда. 
    Гьайиф хьи, и манияр къвердавай арадай акъатзава. Эхиримжи йисара бязи чешмейрани а манийриз агъузардай къимет гузва: «…«Алапехъ», «Пешепай», «Гуди»… манийри яваш-яваш чпин эвел къуват квадарнава ва алай вахтунда абур аялар патал теснифнавай эсерар хьиз аквада». (Лезги халкьдин манияр. Магьачкъала, 1990, ч.4.) Акьулдивай кьатIуз тежер фагьум-фикир я. Лезги лежберри виш йисара менфят къачур и манияр гьинай, аялар гьинай? Гьа ихьтин къайгъусузвилин нетижа яз чна гьаварар фадлай квадарнава.
    Са асир кьван я халкьди «гьавар» гафуникай менфят къачун тийиз. Чи гафарганрани и гаф авач. Фольклордин лап къадим манийрикай тир гьаварар лезгийрин Сифте ргал суварихъ галаз алакъалу я. Сифте ргал халкьди йиса кьведра ийидай: гатфарин сифте кьилера, яни Яран береда цанар цадайла ва зулуз магьсулар кIватIна куьтягь хьайила. 
    Сад лагьай Сифте ргалдин юкъуз  лежберри яцариз кьилди къуллугъ авуналди, жуьреба-жуьре манияр лугьуналди, бязи адетриз амал авуналди никIерин бегьерлувал артух жедайдак умуд кутадай. Гзаф хуьрера туьрездин кьил кьун ихтибарнавай касди майдандал кIватI хьанвайбуруз калар пайдай. Гьар са кас вичин ник бегьерлу хьурай лугьуз а каларикай нез алахъдай. (Килиг: Агаширинова С.С. Материальная культура лезгин ХIХ-начало ХХ в. М., 1978, с.274).
Са бязи алимри кхьизвайвал, лезгияр сифте ргалдиз хъуьтIуьн цикIелай гьазур жедай. Абуру гзаф аяз авай йифериз бедендиз къуват гудай хуьрекар чрадай, къуншийри санал кIватI хьана мелер ийидай. Мярекатдин эхирдай нин кIвале къуьлуьн ва я гъуьредин игьтият тIимил аматIа, гьадаз куьмек гудай. Ахпа вирида санал лугьудай: «Гъуцари чи ризкьи бул авурай, чи кандуяр ичIи тун тавурай. ХъуьтIуьн живер пара хьуй, гатфарин цанар гара хьуй».
    Дагълара живер пара къвайила, итимарни жегьил гадаяр гъелерра аваз авахьдай ва абуру ван алаз санал ихьтин гафар тикрардай: «Къаяр, мекьер алатрай, Гатфарин къар агатрай. Шад жедайвал рикIер чи, АцIудайвал никIер чи». Гьа икI, инсанар къаяр алудиз, чеб гатфарив агудиз алахъдай. 
    В.К.Соколовади кхьизвайвал, «мумкин я, дагъларай икI авахьун ва жуьреба-жуьре гафар лугьун дегь девиррин суьгьуьрлу адетрихъ галаз алакъалу хьунухь. Инсанри чеб и саягъда чилив галукьайла адан бегьерлувал артух жеда лугьудай». (Килиг: Ганиева.А.М. Очерки устно-поэтического творчества лезгин. М., 2004, с.32).
    Чилин ламувал квахь тавурай лугьуз яцарал ва лежбердал яд иличдай. Яр вац-ра кьиле фидай Сифте ргалдин юкъуз гатфарин гъуц Яр фикирда кьуна яцарин крчарал чIем алтаддай, питик кутIундай ва яру парчаяр арушдай.  Суварик кьил кутун патал хъуьтIуьз хъсандиз къуллугънавай балкIанрикай менфят къачудай. Жегьилри балкIанраллаз чамарардай. Гъалибвал къачур жегьилдиз пишкеш яз са хьран фу, са хенжел, ипек парча ва маса шейэр вугудай. (Килиг: Чурсин Г.Ф. Праздник «выхода плуга» у горных народов Дагестана // Изв. Кавказского историко-филологического института. Тифлис, 1927. Т.5. с.53).
     Цанар цадайла хуьруьн жемятдин разивилелди са яшлу лежберди вичин туьрез никIин чкадиз акъуддай. Адан гуьгъуьна аваз атай агьалийри никIин къерехда цIай ийидай. Тежрибалу лежберри викIиник малар кутуна, яцариз «гьиш, куь къадамар берекатлубур хьуй» лугьудай ва сифте цIар тухудай. НикIин и кьиляй а кьилиз фена хтуниз са ргал лугьудай. И сифте ргалдилай кьулухъ яшлу лежберри чпин кIвалах жегьилрин хиве твадай ва чеб суварихъ атанвайбурун патав хъфидай.
    НикIин къерехда винел гьар жуьредин тIямлу няметар алай суфра экIядай ва вирибур шад яз, цIийи йисан магьсулрикай рахаз-рахаз тIуьнив эгечIдай. Гьа и жуьреда ял ягъиз-ягъиз зуьрнечийри зуьрнейриз, жегьилрини аялри кIвачериз, лежберри чил гьализ-гьализ манийриз гуж гудай. Абурун манийриз «гьаварар» лугьудай. Вучиз лагьайтIа, и манийрихъ «гьав» гафунив кьил кутадай. «Гьав» викIиник квай малариз вилик фин патал ийидай гьарайдин гаф я. Гьав гьакIни кьуд ргалдин кьадардин уьлчме я. Бязи авторрин фикирдалди, са гьав са гектардин кьудакай са паюниз (250 квадратметрдиз) барабар я. Гьар кьуд ргалдилай гуьгъуьниз лежберри маларив ял ягъиз тадай ва чпини ял ядай.
    Гьаваррин гзаф чешнейрин са бенд ругуд цIарцIикай ибарат я. Са бендини муькуьди тамамарда:
 
Мили яцраз къуьл гуда,
ЦIару яцраз сил гуда.
Ял тийизвай «ЧIулаваз»
Къалгъанар квай векь гуда.
Гьав! Гьав! Мили яц!
Гьиш! Гьиш! Пиле яц!
 
Гьав! Гьав! Пиле яц!
КIвач акIура чиле, яц!
Гатфар хьурай, зул хьурай,
Къуьлер, мухар бул хьурай!
Гьав! Гьав! Пиле яц!
Гьав! Гьав! ЦIару яц!
 
    Гьаварра чи эдебият чIала авачир къдим лезги гафарни дуьшуьш жезва. Месела: «патараг». И гаф чал Моисей КьакьанкъатвацIвидин VII-IХ виш йисарин вакъиайрикай малумат гузвай «Алупандин тарих» ктабда гьалтзава. Гафуниз баян гузвай бязи алимри «патараг» налогдин жуьре я лугьузва. (Килиг: История Агван Моисея Каганкатваци. Пер. К.Патканова, СПб., 1861, ч.66).
    Я К.Паткановавай, яни алай девирдин алимривай «патараг» гафунин мана ачухариз жезвач. Амма лезги гьавардай адан мана кьатIун четин туш:
 
Гьиш! Гьиш! ЦIару яц!
Кагьал хьанвай хару яц!
Вун зулалди хуьда за, 
Патарагар гуда за. 
Гьав! Гьав! ЦIару яц!
Гьиш! Гьиш! Хару яц!
 
    Чи чIалан куьгьне къатара и гафуникай «садакьа» хьиз менфят къачунва. «Патараг» динэгьли тушир лезгийри гьар йисуз чпин рагьметдиз фенвай мукьва-кьилийрин руьгь шадарун патал мал-къарадалди килисадиз гузвай садакьа тир. Рагьметдиз фейи касдихъ балкIан авайтIа, адан хизанди килисадиз пурар алай са балкIан гудай. Эгер ам вичихъ къарамал авай кас тиртIа хизанди садакьа яз са яц гудай. ИкI тирди субутзавай мад са 
мисал:
 
Гьав! Гьав! Яру яц!
КIвач алтадмир, ЦIару яц! 
Вун кагьалд яз тада за,
Патараг хьиз гуда за.
Гьав! Гьав! Яру яц!
Гьиш! Гьиш! ЦIару яц!
 
    Гьа икI, гьаварра «патуза» (элкъвей ван), «гъала» (гьакъи), «чIум» (агьвал), «вече» (бегьер гудай), «таранак» (кьуьгъ-
вер) хьтин къадим лезги гафарни дуьшуьш жезва. Гьа ихьтин гафар винел акъудун, гьамни чи виридалайни къадим манияр квадар тавуна хуьн патал гьаваррихъ мукьувай гелкъвена кIанзава.
 
Муьзеффер Меликмамедов
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я “Самурдин” 30 йис жезва Къияс Межидов Син сувар О поддержке соотечественников
Статьи из этой рубрики
Бадейрин кьула Кусары - столица фольклора Бадедин йикъарган Я Лацарин Гавдан дере Яран мисалар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ