Вилик-кьилик квай
Квез чидани?  |  1(346) 2021      
    Къафкъаздикайни адан халкьарикай сифте яз малуматар ганвайди грекрин  дегь чlаварин чешмеяр я. Грекри чи эрадал къведалди VII-VI виш йисара ЧIулав гьуьлуьн къерехда чпин калонияяр туькIуьрнай. «Тарихдин буба» Геродота чи эрадал къведалди V виш йисуз Къафкъазда гзаф тайифаяр ва чIалар ава лагьана кхьенай. ЦIийи эрадин сифте кьилера яшамиш хьайи Страбона ЧIулав гьуьлуьн рагъэкъечIдай патан къерехда авай грекрин Диоскурия лугьудай колониядикай (гилан Сухумидиз мукьва чкадикай) рахадайла ихьтин малумат ганва: «Ина пудкъанни цIуд ва я садбуру лугьузвайвал, пуд виш жуьреба-жуьре тайифайрин савдагарар кIватI жезвай. Дуьньядин крар кваз кьазвачир, маса вилаятрикай хабар авачир абуруз са-садан чIалар чидач. Абур вири чара-чара яшамиш жезва. Такабурвал ва векъивал себеб яз абуру са-садахъ галаз алакъа хуьзвач. Къафкъаздин дагълара яшамиш жезвай абурун чIехи пай сармат тайифаяр я.»
    Страбоналай 30 йис гуьгъуьниз Римдин тарихчи Плиния кхьенай: «Тимосфена лугьузвайвал, вириниз сейли хьанвай Диоскуриядиз дагъларай пуд виш кьван чара-чара халкьар къвезвай. Чибуру абурухъ галаз вишни къанни цIуд таржумачидин куьмекдалди кIвалахзавай.» Грекрин ва латинрин дегь чIаварин чешмейра а халкьарикай са шумудан тIварар гьатнава. Халкьарин тIварар кьазвай сиягь ихьтинди я: абхазар, гуржияр, сванар, лезгияр, цезар ва масабур. (Килиг: В.В.Латышев. Известия писателей греческих и латинских о Скифии и Кавказе, Т. I СПб., 1890). 
    Гуьгъуьнлай юкьван виш йисара фарсарин ва арабрин тарихчийри Къафкъаздин халкьарикай малуматар ганва. Абурун сиягьар икI гатIунзава: гуржияр, абхазар, адыгеяр, лезгияр ва масабур. (Килиг: Н.А.Караулов. Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Азербайджане. Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа, вып. 29 (Тифлис, 1901, с.1-73); вып. 31 (Тифлис, 1902, с.1-57); вып. 32 (Тифлис 1903, с.1-63); вып.38 (Тифлис, 1908, 
с.1-130). 
    XI-XII виш йисара гуржи чIалал кхьенвай «Гуржистандин уьмуьр» ктабда Къафкъаздин халкьарикай рахадайла гуржийрилай алатайла абхазрикай, адыгейрикай, осетинрикай, лезгийрикай, цезрикай ва масабурукай малуматар гузва. 
    Марагълуди ам я хьи, винидихъ тIварар кьунвай дегь чIаварин вири чешмейра лезгийри Къафкъаздин халкьарин сиягьда кьуд, бязи чIавара вад лагьай чка кьазва. Им дуьшуьшдин кар туш. Лезгияр дегь чIаварилай Къафкъаздин уьмуьрда чIехи роль къугъвазвай, вилик-кьилик квай халкьарикай тир. 
    Бязи чешмейра къалурнавайвал, лезги чIални Къафкъаздин къадим ва чIехи чIаларин жергеда авай. Юкьван виш йисарин са кьадар араб тарихчийри Къафкъаздин чIаларикай гаф кватайла, сифте лезги чIалан тIвар кьазва. Гуржийрин чIалан алим Г.В.Топуриади сифте яз цIудралди лезги гафар 4-5 агъзур йис вилик арадиз атанвайбур тирди тестикьарнава. Урусрин алим В.Шеворошкина вичин «Остров неразгаданных тайн» ктабда лезги чIалахъ 5 агъзур йис кьван тарихар авайди баянарна. Дувулар деринра авайвиляй чи халкь хьиз, чIални агъзур йисарин имтигьанрай акъатна къедалди яшамиш хьана. 
 
 Гуьлхар ГУЬЛИЕВА

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Мубаракрай! ЧIалакай муг ийин Квадарун Низами Генжевидин йис
Статьи из этой рубрики
Аждагьандин йис алукьзава Кьадардал гьалтайла тIимилбур Шушада талыш чlалал радио? Кьве хтул Гьелягьар кьунай
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ