Кард кIеле гьикI чукIурнай?
Тарихдин геле аваз  |  1(346) 2021      
    Чи тарихда кьиле фейи бязи вакъиай-рал шак гъизвайбуру лезгийрин дяведин кIелеяр гьуьжет алай месэлайрикай сад яз гьисабзава. А ксари лугьузвайвал, чахъ ахьтин чIехи кIелеяр хьайиди туш ва юкьван виш йисара чи чилерал абур масадбуру эцигайди я кьван. Бязи патанбуру хьиз, чи чIалан алим, филологиядин илимрин доктор, профессор Ражидин Гьайдаровани икI тирди тестикьарнава. Ада кхьенва: «Лезгийрихъ, малум тирвал, яракьдалди тадаракламишнавай дяведин чIехи кIелеяр хьайиди туш. Бязи чIехи хуьрера къаравулчи, хуьр хуьдай, лазим дуьшуьшра тадиз хуьруьнбур кIватIдай ва я азанар, минежатар ядай минараяр аваз хьана…
    Дяведин кIелеяр лагьайтIа, абур Лезгистанда фарсари ва туьрквери яратмишна. Фарсари эцигайбурал «кIеле» ва туьрквери эцигайбурал «къеле» тIвар ала: Кайи кIеле, Хенжел кIеле (фарс), ЛукIар къеле, Турпагъ къеле (туьрк) ва мсб.». (Р.И.Гьайдаров. Лезги чIалан этимологиядиз гьахьун. Магьачкъала, 2005. Ч. 33-34).
    «КIеле» асул лезги гаф тирди неинки  чIалан, гьакIни тарихдин ва археологиядин материалрини субутзава. Чапхунчийри чи чилериз басрух гудалди чахъ КIеле тIвар алай 2 шегьер ва 18 хуьр хьанай. Идалай гъейри КIелет тIвар алай 4 хуьр, 2 КIелехуьр, КIеле Куьре шегьер, КIелед кIунтI, КIелет Лацар тIварар ганвай хуьрерни авай. Къуба пата «кIеле» компонентди арадиз гъанвай КIелет (Къалажух), КIеледуьз, КIеле Худат, ГуьндуьзкIеле, ПитIишкIеле, ГьасанкIеле, БедиркIеле хьтин хуьрер алай вахтундани ава. 
    Чи гзаф хуьрерин агьалийри исятдани Къубадиз КIеле лугьуда. Им «къеле» ваъ, шегьер манада лугьузвай гаф я. Лезгийри дегь чIаварани шегьердиз «кIеле» лугьудай. КъирицI чIала авай «кIала» («шегьер») гафунини икI тирди субутзава. 
    Археологиядин делилри тестикьарзавайвал, Къуба пата пуд чIехи КIеле хьанай. Сад лагьай КIеле чи эрадал къведалди I агъзур йисан сад лагьай паюна, кьвед лагьай КIеле чи эрадин эвел кьилера, пуд лагьай КIеле ХIII асирдиз арадал атанай. (Килиг: Дж.А.Халилов, К.О.Кошкарлы, Р.Б.Аразова. Археологические памят-ники северо-восточного Азербайджана. Баку, 1991. Ч.35-37). Идалай гъейри Къубадин чилерал Хъимил хуьруьн мукьув Гаргар тIвар алай кьве кIеле хьанай. Абур лезгийрин гарг тайифади эцигайбур тир. Сад лагьай Гаргар кIеледин бине дагъдин ценце, чIехи тIулал кутунай. Кьвед лагьай Гаргар кIеле Кьудял вацIун къерехда, алгъай чкадал эцигнай. (Килиг: Мад гьана, ч.39). 
    Тарихдин чешмейра чпин тIварар гьатнавай мад кьве къадим кIеле рикIел хкин. Абур дегь чIавара чахъ гьихьтин кIелеяр авайтIа къалурун патал хъсан чешне я. Сад лагьайди Дагъустанда Самур вацIун къерехда хьайи Билисан кIеле я. (Килиг: Абу Мухаммад ибн Асам ал-Куфи. Книга завоеваний: Извлечения по истории Азербайджана VII-IX вв. пер. с араб. З.М.Буниятова. Баку, 1981. Ч.264). Эвелдай шегьер хьайи и чка машгьур лезги сердер Билиса чи эрадин сифте кьилера къванцин паруйра туна кIеледиз элкъурнай. Гьавиляй я гунривай, яни хазарривай Билисан кьаз хьаначир. Чкадин агьалийри и шегьер-кIеледиз чIехи сердердин тIвар ганай. КIеледин тIвар бязи фарс чешмейра «Билистан» хьиз гьатнава. 
    Лезги пачагь Арбисан (бязи чешмейра адан тIвар Авиз хьиз гьатнава) кьушунди чапхунчийрин аксина кьегьалвилелди женг чIугунай. Абу Жафер Мугьаммад ибн Жарир ат-Табариди кхьенай: «Авиз муьтIуьгъариз кIанз арабрин сердер Марвана чIехи кьушундин кьиле аваз адан кIеледал вегьена. Сердерди Авизаз жаза гун патал вири жуьредин алахъунар авуна. Ингье Авиз авай кIеле сакIани кьаз тахьай ада кIеледилай гъил къачуна, Самур дередин агьалийриз дуван кьуна, уьлкве чукIурна ва кIеле кьан патал са йисуз ина амукьна» (Килиг: Tabars Nachrichten uber die Chararen. Berlin. 1913). Эхирни вичин къуватар лезгийрилай вишра артух тир Марванавай кIеле кьаз хьанач ва ада Билисандин агьалийрихъ галаз ислягьвилин икьрар кутIунна. 
    Кьвед лагьайди Ахцегь кIеле я. Гьеле Марванал къведалди, 722-йисуз арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа лезгияр рам авун патал 60 агъзурдав агакьна аскеррикай кьве кьушун туькIуьрнай. Ахцегьин мукьув кьиле фейи ягъ-ягъунра 7 агъзур кас гьелек хьанай. Арабривай вадра басрух ганатIани, Ахцегь кIеле кьаз хьаначир. Жаррагь хаинрин куьмекдалди кIеле кьаз алахънай, ингье адаз чкадин агьалийрин арадай хаинар жагъаначир ва ам кIеледилай гъил къачуна маса лезги вилаятрал вегьез мажбур хьанай. Тарихчийри кхьизвайвал, санлай чи чилер гъилик кутун патал арабри виш йисалай гзаф вахтунда лезгийрихъ галаз женг чIугунай. Дяведин чIехи ва кIеви кIелеяр, гьакIни женгчи халкь хьаначиртIа, чавай виш йисалай гзаф вахтунда душмандин хурук таб гуз жедайни?
    Гила юкьван виш йисара арабривай кьаз тахьай мад са лезги кIеледикай лугьун. Адакай сифте малуматар XV виш йисан машгьур алим Магьмуд Хиналугъвиди 1456-1457-йисара кхьенвай ктабда (АКАК, Т. II, док.1300, ч.1076) гьатнава. Адан тIвар алачир ктабдиз шартIуналди «Дагъустанда ва Ширванда кьиле фейи вакъиаяр. XIV-XV йисар.» хьтин тIвар гайиди ва ам араб чIалай урус чIалаз элкъуьрайди чи тIвар-ван авай алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Амри Шихсаидов я. 
    Магьмуд Хиналугъвиди вичин ктабда лезгийрин Кард ва Къуруш хьтин кIеле-шегьеррикайни малумат ганва. Ада кхьизвайвал, и шегьеррихъ мягькем кIелеяр, яракьар расдай карханаяр ва чпин кьилди кьушунар авай. И шегьерри Юкьван Азиядин уьлквейрихъ галаз алишверишдин рекьяй алакъаяр хуьзвай. 
Авторди Кард Чур кIеле хьтин мягькемарнавай кIеви кIеле я лугьузва. Чур гьихьтинди тир? Ам Алупандин виридалай-ни чIехи шегьеррикай тир ва са вахтунда 
и уьлкведин патриархни гьана хьанай. Къадим чешмейра адан тIвар Чор (Джора), Чол, Чола, Чога, Цур хьиз гьатнава. Византиявийри и шегьердиз Цур (лезги чIалан Чурдив кьадайвал) лагьанай. Тарихдин чешмейра кхьизвайвал, Чур кIеледихъ гьяркьуь ва кьакьан цлар авай. Шегьер хуьн патал ам элкъуьрна цин хандакIрив цIарцIе тунвай. И хандакIрин гьяркьуьвал 20-25 метр, деринвал 4-6 метр тир. (Килиг: Зия Буниятов. Азербайжан VII-IX виш йисара (азербайжан чIалал). Баку, 1989. Ч.145). «И къадим кIеледи ва шегьерди Алупан пачагьлугъдин девирра Каспидин къерехдай тIуз физвай гзаф важиблу рехъ гьамиша хвенай. Адан агьалияр ва кIеле хуьзвайбур а чIавуз Алупан пачагьлугъдик квай Дагъустандин чкадин тайифаяр тир.» (Кудрявцев.А.А. Город не подвластный векам. Махачкала, 1976. Ч.68). 
    Аквар гьаларай, Чур хьтин мягькем кIеле тирвиляй арабривай Кард шегьер кьаз хьаначир ва абур инин лезгийрихъ галаз ислягьвилин икьрар кутIуниз мажбур хьанай. Гьа инал лугьун хьи, Кард кIеледикай Дагъустандин машгьур тарихчияр тир Расул Магомедова ва Амри Шихсаидовани куьруь малуматар ганва. Р.Магомедова икI кхьенва: «Надир шагьди басрухар гудалди Кьулан СтIал хуьруьн мукьув мягькемарнавай Кард кIеле авай. И кIеле иранвийриз муьтIуьгъ жезвачир. КIеледин агьалийри шагьди ракъурай векилар яна кьена. Хъел акатай Надир шагьди чIехи къуватралди гьужумна шегьер кьуна ва ам чукIурна. Идалай кьулухъ адан аскерри сагъ амай диде-бубайриз акваз-акваз вири аялар санал кIватIна, гъилер кIвачер кутIунна абурун винелай балкIанар гьална.» (Килиг: Шихсаидов.А.Р. Рассказы по истории Дагестана. Махачкала, 1981. Ч.40). 
    Гьакъикъатда и вакъиа мус ва гьикI кьиле фенай? Архивдин материалрай ва Ирандин тарихчийрин малуматрай аквазвайвал, 1732-йисуз Надира гъулгъуладик кьил кутур агьалийрилай кьисас вахчун патал вичин стха Ибрагьим хан 38 агъзур аскеррихъ галаз Жардиз ракъурнай. Аваррихъни лезгийрихъ галаз дяведа Ибрагьим хан магълуб хьана ва ам яна кьена. И вакъиадилай са шумуд йис алатайла Надира шагьвилин титул къачуна ва адаз стхадин кьисас вахчуз кIан хьана. Гьавиляй ада 66 агъзур аскеррин кьиле аваз Лезгистандални Дагъустандал вегьена. Лезгийрихъ галаз дяведа гзаф аскерар квадарай Надир шагь Дербентдиз атана. (Килиг: АВПР, ф.77, 1741, д.4, л.247 об.). Ина ада лезгийрин вичивай кьаз тахьай шегьерарни хуьрер муьтIуьгъарун къарардиз къачуна. Са шумуд чкадиз, гьабурукай яз Кард кIеледиз вичин векилар ракъурна муьтIуьгъ хьун тIалабна. КIеледиз атай векилри лезгийриз муьтIуьгъ тахайтIа, чна куьн шагь харман ийида лагьана. Им Надир шагьди агьалийриз гузвай виридалайни залан жаза тир. Ада хуьрер кьурла хармандал, яни юг гатадай чкадал дишегьлияр, аялар ва кьуьзуьбур кIватIна абурун винелай балкIанар гьализ тадай. Инсанар балкIанрин кIурарик акатиз, зулумдивди рекьидай. Кьурагьа шагьди лезгийриз жаза гайи «Шагь харман» лугьудай чка гилалди амазма. 
    И жазадин тIвар кьурла лезгийри пуд векилни гьасятда яна кьена. Хъел акатай Надир шагьди 40 агъзур кьушундин кьиле аваз Кард кIеледал вегьена. Ада цIуд юкъуз датIана залан тупарай кIеледиз гуьлле гуз туна. Цлар чкIайдалай кьулухъ кьиле фейи дяведа агьалийрин чIехи пай телеф хьана. КIеле кьур шагьди сагъ амай агьалияр вири шагь харман ийиз туна. 
    Идалай кьулухъ, 1741-йисан эхирра ва 1742-йисан эвелра Надир шагьдиз лезгиярни табасаранвияр вири вичиз муьтIуьгъариз кIан хьана. Ингье адан ниятди кьил кьунач. Архивдин материалра къалурнавайвал, лезгийрини табасаранвийри санал Ирандин кьушун акI кукIварна хьи, «шагьдиз кьвед лагьай гъилера абуруз басрух гудай иштагь амукьнач.» (Килиг: АВПР. ф.77, 1941, д.4, л.349, 352). Тарихдин чешмейра кхьенвайвал, а дяведа Надир шагьди 40 агъзурдалай гзаф аскерар, 50-далай гзаф тупар, 20 агъзурдалай гзаф балкIанар ва гзафни-гзаф маса яракьар квадарнай. (Килиг: Мад гьана, ч.352).
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Мубаракрай! ЧIалакай муг ийин Квадарун Низами Генжевидин йис
Статьи из этой рубрики
QUBA QƏZASINDA ANTİSOVET ÇIXIŞLARI РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ