Дидед чIал ватан я
ЧIал хуьнин женгина Лезги чIалан месэлаяр  |  5(342) 2020      
    (Эвел газетдин 2020-йисан 18-март-дин нумрада)
 
    Мисал яз, къуба  нугъатра  гегегьеншдиз менфят къачунвай агъадихъ галай гафар къалуриз жеда:
 
баклук – гьажикIадин фу 
гьадри – якIун шурва
диргер – сарарин якIар 
кула – самар ялун патал тIва- ларикай раснавай зинбил
куьм – кьуру векьер хуьдай кьур
къефле – чIехи кьушун 
къулла – хъвадай цин вир 
кIамбур – накьвадин кIунтI 
кIура – агакьнавай (руш, гада)
лаф – таран къен 
пев – кар алакь тийир кас, 
санкIар – вижесуз инсан 
сатул – цурун цIиб
сед – мусибат 
магьбани – заха кас
тавун – гурмагъ.
 
    ГьакI ахцегь нугъатдин «марвар» (къизилгуьл), «гавучIунар» (азаддиз кьуршахар кьун), «гадкIунун» (дарбадагъ авун), «дишун» (терг авун), «ккIам» (дуьгме), кьурагь нугъатдин «хакаяр» (сенгерар), «дидевах», «бубавах», яркIи нугъатдин «цIигъцIигъан», фиярин нугъатдин «тумагъан», «чимел»  хьтин гафаралдини эдебият чIал девлетлу авуна кIанзавайди я.  «Тугъугъа» (давугъа), «ругъу» (цI), «шапIатI» (лап бицIи къуьр), «чIиргъин» (недай хъчарикай чрадай къайгъанах) хьтин гафар гьам къуба, гьамни къуруш ва фиярин нугъатра ава, амма эдебият чIала авач. Вучиз ятIани чна чи чIалай азербайжан чIалаз фенвай «тугъугъа» гаф абурувай «давугъа» хьиз къачуна эдебият чIала кутунва. Гьа инал лугьун хьи, кьасумхуьруьнвийрин рахунрай чи эдебият чIалаз «гъетIгъет», «кьаркьулув», «башкIул», «зине», «чурчул» хьтин гафар атанва. Ингье «цIеме» (регъуьдай кас) ва маса гафар къерехда ама. Ихьтин мисалар мадни гъиз жеда. Чи чIала «яр» гафунихъ авсиятда туькIуьрнавай «яран диде», «яран буба», «яран вах»,  «яран стха» хьтин рикIиз чими гафар аваз-аваз са ни ятIани эквивалентар тир «ирандиде»,  «иранбуба»,  «иранвах», «иранстха» хьтин чIалав кьазвачир гафар гъанва…
    Чна винидихъ лагьайвал, чIал датIана гьерекатда ава ва ада цIийи гафар кьабулда. ЦIийи гафар – неологизмаяр чIалан цIийи нефес я, абур галачиз чIал вилик тухун мумкин туш. Ихьтин гафар адет яз къелемэгьлийри арадиз гъида. Абурукай девирди сафунай ягъайбур эдебият чIала гьатда. Чи гзаф шаирри, кхьирагри чпи туькIуьрнавай цIийи гафаралди чи чIал девлетлу авунва. ЦIийи гафар туькIуьрна кIанда, амма чIалан къанунар вилив хвена. 
    Дуьньядин гзаф чIалара цIийи гафар туькIуьрунин кар кьиле физва ва ам кьиле тухузвайбур кхьирагар я. Им лезги эдебиятдизни хас я. Мисал яз Агьед Агъаева вичин «Пад хьайи рагъ» эсерда 300 кьван  цIийи гафар туькIуьрнава. Чи гзаф къелемэгьлийрини и рекьяй чешне къалурзава. Абуру туькIуьрнавай  гафарикай гьикьванбур чIала амукьдатIа им вахтуни къалурда. Ингье абур халкьдив агакьарун, абурукай чирвилер гун чи хиве ава. Гьа инал лугьун хьи, садбуру вучиз ятIани чара хьунин къайдада арадиз атанвай бязи цIийи гафар кьабулзавач. Месела: «гатфарар» (гатфариз цадай магьсулар), «хъуьтIуькар» (зулуз къарагъарна хъуьтIуьз бушдиз тадай никIер), «къугъунагар» (жуьреба-жуьре къугъунар) ва икI мад.
    Гафар са къайдада кхьин кутугайвал, кьве жуьре кхьин татугайвал я. Чи чIала цIудралди гафар ава хьи, шумудни са йисар я гафаргандай гафаргандиз гьа кьве жуьреда куьчарзава. Ингье абурукай са шумуд: 
 
бабат – бубат, 
баклук – бакIлукI, 
гъариб – къариб, 
гьалават – гьавалат, 
гьуьруь – гьуьри, 
курцIул – гурцIул, 
ланш – лаш, 
рягьмет – рагьмет, 
тапац – тапас, 
хзан – хизан, 
хукун – хкун, 
гапIал – кIапIал, 
гъараз – гъерез, 
чинеруг - чуьнуруьг, 
экьи –икьи. 
 
    И сиягь мадни яргъи ийиз жеда. И карди ихьтин гафар са-сад винел акъудна абурун къулай вариантрикай менфят къачун важиблу тирди мад гъилера чи рикIел хкизва.
    Заз чна Бакуда акъудзавай «Самур» газетдикайни са кьве гаф лугьуз кIанзава. 1997-йисуз «Самур» газет акъудиз эгечIайла, чна кIелдайбуруз чаз «Самурдикай» лезги чIалан михьивал хуьдай, ам вилик тухудай газет ийиз кIанзава лагьанай. 23 йис я чун гьа и кардихъ гелкъвез. Сад лагьай тилитдилай кардик кутур «Самурдин гафалаг» рубрикадик кваз чна 23 йисан къене чи рикIелай ракъурнавай, халкьдин гегьенш къатари менфят къачузмачир вишералди гафар чапна. ЧIалан экспедицийрив эгечIун чи рикI алай пешедиз элкъвена. Азербайжандин лезги районрин хуьрера къекъвена халкьди дегь чIавара менфят къачунвай, гуьгъуьнлай рикIелай ракъурнавай гафар кIватIна газетдин чинриз акъудун иллаки рикIяй я чи. Гьар са цIийи тилитдиз акъудзавай ихьтин гафар  чи кIелдайбуру вилив хуьзва. И кар чна «Гафарган» рубрикадик кваз къени давамарзава.
    Авайвал лугьун хьи, чIалахъ галаз авсиятда тухузвай мярекатри чаз лексикографиядин рекьяй кIевелай кIвалахдай мумкинвилер гузва. Гьа инал лугьун хьи, «лексикография лагьайла, гзаф вахтунда чIалан жуьреба-жуьре гафарганар паталди лексикадин ва фразеологиядин материал кIватIна тайин къайдада тун фикирда кьазвай. Эхиримжи йисара «лексикография» терминдихъ галаз санал «фразеография» терминдикайни гегьеншдиз менфят къачузва. Им чIалан илимдин фразеологиядин уьлчмейрин жуьреба-жуьре гафарганар туькIуьрунихъ галаз машгъул жезвай хел я. Гьа икI, «лексикография» терминдин мана гуьтIуь хьана ва ам чIалан илимдин лексикадин уьлчмейрин жуьреба-жуьре гафарганар туькIуьрдай хилез элкъвенва. И хилев кьадайвал,  вишералди гафар кIватIай чи редакциядин кIвалахдарри эхирни кьве чIалан гафарганар (лезги чIаланни азербайжан чIалан ва азербайжан чIаланни лезги чIалан гафарганар) туькIуьрун кьетI авуна. 2015-йисуз сифте яз Бакуда вичин тираж са агъзур тир «Лезги чIаланни азербайжан чIалан гафарган»  чапдай акъудна. И гафаргандин (туькIуьрайбур: Седакъет Керимова ва Муьзеффер Меликмамедов) рецензентар чи машгьур алимар Агьмедулагь Гуьлмегьамедов, Фаида Гъаниева ва Азербайжандин тIвар-ван авай алим Аждер Агъаев я.
    Гафарган туькIуьрдайла 1950-йисалай инихъ чапдай акъатнавай урус чIаланни лезги чIалан, урус чIаланни азербайжан чIалан, лезги чIаланни урус чIалан ва азербайжан чIаланни урус чIалан гафарганрикай, и чIаларал акъатнавай орфографиядин ва гафариз  баянар гудай  гафарганрикай менфят къачунва. И гафаргандихъ адетдин гафаганрилай тафаватлу тир са шумуд кьетIенвал ава. Сад лагьайди, адак советрин девирда маса чIаларай къачунвай гзаф гафар кутунвач. Вучиз лагьайтIа лезги чIала абур эвез ийиз жедай вири гафар ава. Гьа икI, алай девирдин эдебият чIала гьатнавай, амма умуми лезги чIалаз кьецI гузвай, и чIалан нормайрив кьазвачир, ам чIурзавай цIудралди къачунвай гафарни и гафаргандик акатнавач. 
    Кьвед лагьай кьетIенвал дегь чIаварин гафарихъ галаз алакъалу я. Алатай виш йисара басма хьайи лезги ктабра гьатнавай вишералди дегь гафар арадиз хканва. Абур чIалахъ гегьенш мумкинвилер авайди къалурзавай, чIалан къенивал хуьз куьмек гузвай гафар я. Месела, «вахчаг», «ахчаг», «хчаг» , гьакIни «кIемпIи» (яцIу), «кIемпIил» (яцIу кас) хьтин са дувулдикай арадиз атанвай гафар. Гьа инал лугьун хьи, Куьре патан нугъатри хьиз, Къуба патан  нугъатрини лезги чIалан куьгьне къатарин гила чи рикIел аламачир гзаф гафар хвенва. Са кьадар лезги гафар будугъ, къирицI, хиналугъ чIаларини хвенва. Месела, чи нугъатра хьиз, будугъ чIалани «салал» (ашкара аквазвай), «гьад-ри» (якIун шурва), «шурт» (зегьерлу векь), «кIиятI» (акьраб) хьтин куьгьне къатарин гафар амазма. Ихьтин гафар гафарганра кухтуна халкьдив агакьарна кIанзава.
    Мад са кьетIенвал. Гафарганда нугъатрин гафарни гзаф гьатнава. Лезги чIалан нугъатрин арада лексикадин жигьетдай чIехи тафаватвилер авачирди, гзаф гафар вири нугъатра гьа са жьуреда гьатнавайди, и гафар чIал девлетлу авунин рекьерикай сад тирди асасдиз къачунва. Адак виликдай гегьеншдиз менфят къачур, амма гила куьгьне хьанвай гафарни кутунва. Гьа са вахтунда гафарганда 1998-2014-йисара «Самур» газетдин кIвалахдарри халкьдивай кIватIнавай, сифте яз «Гафалаг» рубрикадик кваз газетда чап авур гзаф гафарни гьатнава. Санлай  гафарганда 2 агъзурдав агакьна цIийи ва нугъатрин гафар гьатнава.
И йикъара Бакуда С.Керимовади ва М.Меликмамедова  туькIуьрнавай «Азербайжан чIаланни лезги чIалан гафарган» чапдай акъатна. Азербайжанвийриз лезги  халкь генани мукьувай чирун ниятдалди чна и гафаргандик «Лезги алфавитдин тарихдай», «Лезги чIал» ва «Лезгияр» тIварар ганвай очеркарни кутунва. Къе аямди чи хиве чIехи са жавабдарвал тунва. Лезги чIал хвена гележег несилрал агакьарун паталди галайвилер авун кIвенкIве лезги чIалан алимрин, гьакIни дидед чIалалди кхьизвай къелемэгьлийрин хиве гьатзава. И рекьяй абуру санал кIвалахдай вахтар алукьнава. ЧIалан конференцийра вилик эцигнавай везифаяр кьилиз акъуддай кьилдин комиссия кардик кутун герек я. Грамматикадин бязи гьуьжет  алай месэлаяр гьялдай вахтар алукьнава. Чи патахъай са ни ятIани и кар ийирвал туш.  ЧIал кIанардай, адан дережа хкаждай мярекатрин кьадар генани артухарна кIанзава. И рекьяй вичихъ чIехи агалкьунар авай СтIал Сулейманан райондин тежрибадикай гегьеншдиз менфят къачун чарасуз я. 
    Тифлис шегьер акурбуруз хъсандиз чида. Ана «Дидед чIал» тIвар алай гуьмбет ава. Ам 1984-йисуз хкажна.  Гьар йисан сентябрдиз мектебра тарсунин йис алукьайла муаллимри аялар гьа гуьмбетдал тухуда. Аялри дидед чIал дериндай чирда, ам хъсандиз хвена вилик тухуда, уьмуьрлух дидед чIалаз вафалу яз амукьда  лагьана кьин кьада. 
    Исятда Гуржистанда гуржи чIалаз цIийи уьмуьр гун, ам  жегьил несилриз кIанарун патал руьгь кутадай гзаф крар кьиле тухузва. 
Чи халкьдин векилрини гзаф вахтар я интернетда чIалахъ галаз алакъалу гьуьжетар тухуз.  Гагь-гагь и гьуьжетар къаларизни элкъвезва. И гьуьжетра садбуру «вацIун а патан лезгийрин чIал», «вацIун и патан лезгийрин чIал», «Азербайжандин лезгийрин чIал», «Дагъустандин лезгийрин чIал» хьтин гафарни кардик кутазва. Арадай Самур вацI физва лугьуз я лезги халкь, яни и халкьдин чIал кьве патахъ пайиз жедайди туш. Вучиз лагьайтIа Дагъустандинни Азербайжандин лезгияр хьиз, абурун дидед чIални са лекьрен кьве лувар хьиз я. И луваррикай сад тахьайтIа, лекьревай лув гуз жедач. Гьавиляй халкьдин арада къайивал твазвай ихьтин гафариз рехъ гана кIандач. 
    Чи бязи ватанэгьлияр чпин руьгьдин каш алудун патал Кябедал фида. Гьар са лезгидин Кябе лагьайтIа, лезги чIал хьана кIанзавайди я.
 
Седакъет КЕРИМОВА

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Алибег Фетягьов рикIел хкида «Магьи дилбер» рикIяй хьана Халкьдин шаирриз гуьмбет «Къайи рагъ» вилив хуьзвайбуруз!
Статьи из этой рубрики
ЧIал храйтIа дидейри... Кьил кьазвачир рехнеяр Дидед чIалахъ гьикI гелкъвен? Дидед чIалаз икрамна Редакторди кьиле тухвана
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ