Хъимил
Чи хуьрер  |  4(341) 2020      
   Азербайжандин къадим лезги хуьрерикай тир Хъимил Къуба райондин рагъакIидай пата ава. Аниз Къубадай 18 км-дин асфальт рехъ тухванва. И рехъ дагъларин ценерив гвай, тамарин юкьвай тIуз физва. Хъимил Къизилкъая массивдин кефер-рагъакIидай пата, гьуьлуьвай 1000 метрдин кьакьанвиле, кьваларинни къацу тамарин юкьва, Кьудял вацIун къерехда  экIя хьанва. 
   1846-1860-йисара Хъимил Дербент губерниядин Къубадин чилерни квай Тип магьалдик акатзавай. Гуьгъуьнлай Баку губерния арадиз атайла Къуба уезд ва адан Хъимил хуьр гьаник акатнай. ХIХ виш йисан эхирра ва ХХ виш йисан эвелра Къубадин 5 хуьруьн – Хъимил, КьечIреш, Куьпчал, Куьснеткъазмаяр ва Уьшгуьн хуьрерин агьалийри Уьшгуьн (Хъимил) жемият арадиз гъанай. ХIХ асирда Хъимилин къишлахра адакай чара хьанвай сад лагьай хуьр – Хъимил къазмаяр арадиз атанай. Гуьгъуьнлай хъимилвийри  мад са хуьр – Хъимил къишлах хуьр арадиз гъанай. 
   «Хъимил» гафунихъ «чуькьвена кьун», «къужахда кьун», «менгена» хьтин манаяр ава. Азербайжандинни Дагъустандин бязи лезги хуьрерани менгенадиз «хъимил» лугьуда. Лезги чIалан яркIи нугъатда «хъимил» гафуникай генани гегьеншдиз менфят къачуда. Хъимилвийри чпин хуьруьз ихьтин тIвар дуьшуьшдай ганвач. Хуьр дагъларини тамари менгенада кьунвайди хьиз элкъуьрна юкьва тунва.
   Россиядин «Кавказский календарь» журналда Хъимилиз талукь гзаф марагълу малуматар ава. Ана кхьенвайвал, 1859-1864-йисара хуьре 111 кIвал авай ва агьалийрин кьадар 911 кас яз абур вири лезгияр тир. 1904-йисуз инин агьалийрин кьадар 1323 касдив агакьнавай. Журналда 1910-йисуз Хъимил къишлахдин агьалийрин кьадар 1575 кас тирди къалурнава. 
   Н.К.Зейдлицан редакторвилик кваз 1879-йисуз чапдай акъудай «Сборник сведений о Кавказе» ктабдани хуьруькай са кьадар делилар гьатнава. Ана къалурнавайвал, 1873-йисуз Хъимила 111 кIвал ва 1040 кас кьван агьалияр авай. 1886-йисуз кIвалерин кьадар 119, агьалийрин кьадар 1323 кас тир. 1897-йисуз ина 1187 кас яшамиш жезвай.
   Хъимилин кьилин дамах Кьурукьан дагъ я. Адан синерилай вил вегьейла тIебиатдин иервилер, генгвал, къацувал чиниз хъуьреда. Анлай хуьр, адан рикIиз чими кIвалер, багъларни салар, гьакIни гила вириниз Бакудин пул гвай ксарин багьалу виллаяр авай хуьр хьиз сейли хьанвай Хъимил къазмаяр капун юкьвал алайди хьиз аквада.
   Хуьруьхъ дегь тарихар авайди гьар камуна чир жезва. Кьилин делилрикай сад Къафкъаздин Албаниядин суракьар гузвай са шумуд мертебадин сурар я. Хуьруьн виридалайни кьакьан хурал алай, цIуд гектарралди чилер кьунвай и сурари, абурун гуьмбетрал алай кхьинри гзаф сирер чуьнуьхарнава. 
   Куьснет хуьруьз Хъимилай тIуз рехъ тухудайла чиликай хкатай сурарин са пай гилани ама. Ихьтин сурар «Хуьруьнхуьр», «Калунхуьр», «Гьезре» хьтин къадим яшайишдин чкайрани дуьшуьш жезва. 
   Алай вахтунда хуьре 130 кIвал ава. 2009-йисан статистикадин малуматри ина агьалийрин кьадар 512 кас тирди къалурнава.
   1980-йисуз археологри Хъимилин чилерал юкьван виш йисариз талукь пуд хуьруьн амукьаяр винел акъудна. Абурукай сад гилан Хъимил хуьруьн кефер-рагъакIидай пата, адавай са километр кьван яргъа тир чкадал кутур сад лагьай Гаргар КIеле тIвар ганвай хуьр я. ЧIехи тIулал кутунвай и хуьруьхъ гегьенш чилер авай. Адан юкьвал алай 2000 кв.м-дин кIунтIунал кIеле эцигнавай. Инай IV-VII виш йисариз талукь тир хъенчIин къапар жагъанай. 
   Хъимилин кьибле-рагъэкъечIдай пата, адавай 1,5 километр кьван яргъа, Кьудял вацIун къерехда, алгъай чкадал Кьвед лагьай Гаргар КIеле хуьр хьанай. Археологриз инай винел иер нехишарни гьайванрин шикилар алай кутарар, хъенчIин кварар, кишпирдин цамар, япагьанар, хтарар жагъанай. Алимри и хуьр V виш йисуз арадал атанвайди къалурнава.
   ХIII виш йисара Хъимилин патав мад са хьуьр кутунай. Адаз Хуьруьнхуьр лугьудай. Гзаф чIехи тирвиляй адаз хуьрерин хуьр тIвар ганай жеди. Археологриз анай хъенчIин гунгаррин амукьаяр жагъанай. (Килиг: Дж.А.Халилов, К.О.Кошкарлы, Р.Б.Аразова. Археологические памятники северо-восточного Азербайджана. Баку, 1991, ч.39-40, 65).
   Хъимилвияр кьетIен  нугъатдалди  рахада. Лезги чIалан Къуба наречиедин хъимил нугъат сифте яз 1954-йисуз чи зурба алим, филологиядин илимрин доктор Мегьамед Гьажиева чирнай. Ада гьакIни Куьснет, Уьшгуьн, Куьпчал ва КьечIреш хуьрерин нугъатарни чирнай. Ингье начагъвили адаз Азербайжандин чилерал дуьшуьш жезвай вири лезги нугъатар илимдин рекьелди эхирдал кьван чирдай мумкинвал ганач. Адан хъимил нугъатдихъ галаз алакъалу фикирар вич хъимилви тир филологиядин илимрин доктор Шемседдин Саадиева урус чIалал къелемдиз къачунвай «Лезги чIалан Хъимил нугъат» макъалада (Килиг: Известия АН Азерб. СССР. Серия обществ. наук. 1961. №4) ганва. Алимди кхьизвайвал, хъимил ва куьснет нугъатар маса лезги нугъатрилай са кьадар тафаватлу я. Хъимилвийри лезги эдебият чIала авай 6 ачух сесинилай гъейри [о], [аь], [оь] хьтин сесерикайни менфят къачузва. Санлай абурун рахунра 9 ачух фонем ава: [а], [аь], [и], [у], [уь], [о], [оь], [э], [ы]. Гьавиляй абуру бязи лезги гафар агъадихъ галайвал лугьуда:
хъвехъ – хъохъ
зверун – зоьрын
яру – яры
зурзун – зырзын
нуькI – ныцI
руш – рыш
мурк – мырк
иер – аьйаьр
гъери – гъаьри
жагъурун – чыгъырын
вугун – йыгын ва икI мад.
   Хъимил хуьр вириниз сейли авунвайди гьакIни ина дегь чIаварилай хразвай халичаяр я. Къуба-Ширван халичайрин виридалайни хъсан чешнейрикай гьисабзавай «Хъимил» чешнедин ватан и хуьр я. Алимри и чешне сифте яз  ХIV-ХV виш йисара хранвайди я лугьузва. Хъимилви дишегьлийри чпин халичаяр вириниз сейли авунай. 
   1913-йисуз «Куьснет» ва «Хъимил» тIвар ганвай халичаяр Берлиндин выставкада къалурнай, абуру медаль къачунай.
   1914-йисуз Хъимилин ва маса хуьрерин халичаяр, сумагар ва сун чувалар Петербургдин выставкада къалурнай. 
   1938-йисуз Куьснет ва Хъимил хуьрерин халичайри Париждин выставкада къизил медалар къачунай.
   1958-йисуз Брюсселда кьиле фейи выставкада и халичайри сад лагьай чка кьунай. 
   «Хъимил» чешне  элементрин гзафвилелди, нехишрин кьетIенвилелди ва милли лезги колоритдалди тафаватлу я. И халичайрин юкьва авай хурагь адан кьилин лишан я. Сифте адал «хунча» тIвар алай. ХIХ виш йисан кьвед лагьай паюнилай и тIвар «подносдив» эвезна ва къедалдини гьакI лугьузва.
   Ина гьи кIвализ фейитIани ваз «Хъимил» чешнедин халичаяр аквада. 50 йисуз датIана халичаяр храй, вичин 85 яшар хьанвай Мелейгье Мусаевади лагьайвал, эхиримжи йисара хуьре халича хразвайбур тIимил хьанва. Инсанривай и сенятдин четинвилериз таб гуз жезвач. Ингье ам жегьил тирла хуьруьн дишегьлийрин кьилин пешейрикай сад халичаяр хран тир, гзафбуру и пешедалди кьил хуьзвай. А чIавуз «Хъимил» чешнедин халичайризни къимет авай. 
   Хуьруьн виридалайни гур чIавар 1960-1990-йисар тир. 90-йисара Нариманован тIварунихъ галай совхоз кардик квайла инсанрин дуланажагъ хъсан тир. Советар чукIунихъ гьар са затI дегиш хьана.
   Хуьре 20-30 йис эвелан гурвал амач. Гзафбур Баку, Сумгаит, Къуба хьтин шегьерриз куьч хьанва. КIвалах авачир хуьруьнбурун кьадар гзаф я. Ингье зегьметдал рикI алай инсанди къванцелни цуьк акъудда лугьуда бубайри. Имран Байрамова хьиз. 40 йис я ам куьнуьчивилив машгъул яз. И сенят ада вичин бубадивай – Ибад муаллимдивай чирна. Имранан чIехи буба Исани куьнуьчи тир.
   Имрана чаз 1980-йисуз атай селди хуьруьн сурар гьикI тухванатIа, анай дегь чIавариз талукь гьихьтин амукьаяр жагъанатIа ихтилатна.
   Эхь, гьа селдилай кьулухъ хуьре археологиядин кIвалахар кьиле тухвана. Алимри икьван гагьди малум тушир гзаф илимдин делилар винел акъудна.
   Хъимилин виридалайни къадим кIвалерикай сад Дагъустандин халкьдин артист Дуьруья Рагьимова чIехи хьайи кIвал я. Дуьруья Рагьимовадин имидин хтулди – Этиреди лезги колорит авайвал хвенвай и кьве гьавадин рикIиз чими кIвал чаз галай-галайвал къалурна. И кIвале кьве стха – Гуьлбубани Рзакъули чпин хизанрихъ галаз санал яшамиш хьанай. Ина Гуьлбубадини Байрамхатуна 4 велед чIехи авунай – Дуьруья, Тамилла, Гьафиз, Рафиз. 1950-йисуз Гуьлбуба вичин хизанни галаз Къубадиз куьч хьанай. 
   Этиреди Дуьриядикай акьван кIанивилелди ихтилатзавай хьи, чи япарихъ лезги халкьдин и зурба сеняткардин садавни гекъигиз тежер хьтин иер ван галукьзавай. Тек хъимилвийрин ваъ, вири лезги халкьдин дамах тир ада чаз и хуьр мад гъилера  рикIивай кIанарна.
   Хъимилвияр чпин хуьрел рикI алай, адалди дамахзавай инсанар я. Сад инин тIвар-ван алай муаллим, гзаф йисара мектебда урус чIаланни лезги чIалан тарсар гайи Муьрфеттар Сеидмамедов я. Азербайжан чIалал кхьенвай вичин ширралди гзаф хъимилвийрин рикIер рам авунвай и касдин кIвале мугьман хьайи чаз ада ва адан уьмуьрдин юлдаш Мерзияди хуьруьн ацукьун-къарагъуникай марагълу ихтилатар авуна. Муькуьди педагог-публицист, вич хъимилви яз 
Дагълы хуьруьз куьч хьанвай, Къубадикайни Хъимиликай кхьенвай ктабрин автор  Шихеммед Сейидмамедов я. И хуьруьн тарихдин гелер хвенвай чкаяр чаз и кьве касди къалурна.
   Хуьруьн мектебдални кьил чIугуна чна. Директор Иса Байрамова 111 аялди кIелзавай, 20 муаллимди кIвалахзавай, вичихъ 100 йис хьанвай и мектебдин тарихдикай ихтилатна. 1993-йисалай гатIунна лезги чIалан тарсар гузвай и мектебда гилани и предмет давамарзавани лагьана хабар кьуна чна.
   – 4-лагьай синифдалди тарсар гузва, – лагьана жаваб гана чаз Иса муаллимди. Ктабар авачирди рикIел хкана. Гьайифар хьана чаз и гафарикай.
   Чара жедайла «Самур» газетдин нумраярни жуван ктабар савкьват яз мектебдиз вугана за.
   Ингье и хуьре чун гзафни-гзаф шад авур крарикай сад ина хизанар хайи чIалал рахун тир. Иллаки аялар лезги чIалал рахаз акурла руьгь акатна чахъ. Инсанрин къени къилихри, абурун мугьманпересвили, зегьметдал рикI хьунухьи, гьакIни чпин хуьрелди дамах авуни гьейранарна зун Хъимила. 
 
Седакъет КЕРИМОВА

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Шаирар рекьидач Чавай къакъатна Лезги баде сейли хьанва Бахтавар я дидедин нек хъвайиди
Статьи из этой рубрики
КцIар райондин Мучугъ хуьр И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ