ЧИ ХУЬРЕРИН ТIВАРАР
Чи хуьрер  |  2(339) 2020      
   (Эвел газетдин 2019-йисан 22-ноябр-
дин, 25-декабрдин ва 2020-йисан 30- январдин нумрайра)
 
   «Уба» ва «къишлах» хьиз, «къазма» ва «ятах» гафарни туьркизмаяр я. Гьеле и гафарикай менфят къачудалди лезгийри и жуьредин хуьрериз «цIийи хуьр», «гъвечIи хуьр», «… хуьруьн хуьр» лугьудай. Гьавиляй ХVII виш йисан чешмейра ва 1700-1720-йисарин хронографра чал чпин тIварарихъ «уба», «къишлах», «къазма», «ятах» компонентар квай лезги хуьрер дуьшуьш жезвач. Гьатта Къуба ханлухдин 1796-йисуз туькIуьрнавай хуьрерин сиягьдани ихьтин тIварар авач. (Килиг: История, география и этнография Дагестана ХVIII-ХIХ вв. Архивные материалы. М., 1958, ч. 144-149).
   Аквадай гьаларай, ХVIII асирда чи цIийи хуьрерин кьадар генани пара хьанай ва абурун бине кутур ксари и яшайишдин маканар гьикI арадал атанатIа къалурун патал маса чIалан гафарикайни менфят къачунай. Месела, хуьруьн майишатдихъ галаз алакъалу яз инсанар хуьруьвай яргъара малар, лапагар хуьз ва я багълар кутаз мажбур хьанай. Абуру йиса са шумуд вацра амукьун патал и чкайра чпиз къул туькIуьрдай. Чпихъ кьилди хуьр, кIвал-югъ авайвиляй малдарри ва я багъманчийри инра халисан кIвалер эцигдачир, чилик атIанвай кIвалер арадал гъидай ва абуруз «чилин кIвалер» (туьрк чIалалди «къазмаяр») лугьудай. Гуьгъуьнлай халкьди къазмаяр авай чкайрикай датIана менфят къачунай ва гьавиляй анра цIийи хуьрерин бине кутунай.
   Сифте чIавара къазмаяр анжах гьар хуьруьн вичин чилерал жедай. Гьавиляй цIийи ойконим  куьгьне хуьруьн тIварцIихъ «къазма» гаф гилигна арадал къведай. Месела: КьепIир Къазмаяр, Даркуш Къазмаяр, Куьгьне Худат Къазмаяр ва икI мад.
   Тарихдай малум тирвал, гуьгъуьнин вахтара бязи лезги хуьрерин агьалийри маса хуьрерин, маса районрин чилерални къазмаяр (хуьрер) кутунай. Гьавиляй «Къазмаяр» тIвар алаз кьилди хуьрер арадал атанай. Куьре пата 6 Къазмаяр хуьр хьанай. Абур Агъа СтIал, Кумухъ, Курхуьр (Куьрхуьр), Испик, Вини Арагъар ва Сиидар хуьрерин агьалийри бине кутур яшайишдин маканар тир. Гила и хуьрер садни амач ва абурун тIварар чи ойконимрин пассив фондуна гьатнава. ИкI тирди алай вахтунда Кьиблепатан Дагъустанда дуьшуьш жезвай агъадихъ галай микротопонимрини субутзава: Вини Къазмаяр, Къазмадал алай чкаяр, Къазмайрин чIур, Къазмаяр алай легъ ва мсб.
   Къуба пата «Къазмаяр» тIвар ганвай 7 хуьр хьанай. Абурукай 3 Муьшкуьрдин, 2 Къубадин ва сад КцIарин чилерал кутунай. Гила и хуьрер амач. Амма абурукай бязибурун бине кутур чкаяр малум я. Месела, Къуба патан Къазмаяр хуьрерикай сад гилан Дерекъазма дагъдин, муькуьди Къазмаяйлах дагъдин ценерив гвай чилерал кутунай. Идалай гъейри КцIар районда Ясаб Къазмаяр, ТIигьиржал Къазмаяр, ЧIакIар Къазмаяр, Къубада Дигагь Къазмаяр, Уьшгуьн Къазмаяр, Хачмаза Ших Къазмаяр, ТIигьир Къазмаяр хьтин хуьрерни хьанай. Гила и хуьрерин тIварар чи ойконимрин пассив фондуна гьатнава. 
   Алай вахтунда Кьиблепатан Дагъустанда чпин тIварар «къазма» компонентди арадал гъанвай 17 лезги хуьр ава: Билбилахуьруьн Къазмаяр, Бутахуьруьн Къазмаяр, ДаркIуш Къазмаяр, Кучун Къазмаяр, КьепIир Къазмаяр, Миграгъ Къазмаяр, Муьгъверган Къазмаяр, Пиперхуьруьн Къазмаяр, Агъа СтIалрин Къазмаяр, Вини Тагьирахуьруьн Къазмаяр, Хужадхуьруьн Къазмаяр, Хтун Къазмаяр, Хуьрел Къазмаяр, Векьел Къазмаяр, ЦIелегуьн Къазмаяр, Чахчах Къазмаяр, Ярагъ Къазмаяр. Азербайжандин Къуба, КцIар ва Хачмаз районра лагьайтIа, исятда чпин тIварцихъ «къазмаяр» компонент квай 6 хуьр ава: Хъимил Къазма, Куьгьне Худат Къазмаяр, Гьажи Къазма, Лечет Къазмаяр, Къучагъ Къазма.
   Къазмаяр хьиз, ятахарни яшайишдин маканар яз эхиримжи виш йисара арадал атана. Л.Б.Панека кхьизвайвал, лезги чилерал малдарвал хуьруьн майишатдин хел хьиз къадим чIаварилай вилик фенвай. Ина агъзурралди хипер хуьзвай ва суьруьяр гзаф къалин тир. Лезгийри чпин мал-къара гатуз яйлахра, хъуьтIуьз къишлахра хуьдай. Гьавиляй и агьалийри яйлахра ва къишлахра вахтуналди яз яшамиш хьун патал яшайишдин маканарни арадал гъанай. (Килиг: Л.Б.Панек. Жилище лезгин // Материалы по этнографии Грузии, вып. IХ. Тбилиси, 1957).
   Гьа инал лугьун хьи, «ятах» малдарри къишлахра вахтуналди яз яшамиш хьун патал эцигнавай яшайишдин маканрин патав арадал гъанвай майишатдин эцигунриз лугьудай. Зулун эхирра, мекьивилер алукьайла йифиз хипер ятахра кутадай. Гьар ятахда 50 хеб жедай. (Килиг: Надир Мамедов. Азербайжандин чкайрин тIварар (азербайжан чIалал), Баку, 1993, ч. 68).
   Вахтуналди яз эцигай яшайишдин маканар хуьрериз элкъведай чIавуз инсанри а хуьрериз «Ятахар» тIвар гана. Чка атунивай ятахар арадал гъанвай хуьрерин агьалийри и гафунихъ чпин хуьрерин тIварарни гилигна. Месела, КIирийрин Ятах ва мсб. 
   ХIХ виш йисан эхирралди лезгийрихъ Кьиблепатан Дагъустанда Ятахар тIвар алай 8 хуьр, Азербайжанда 14 хуьр авай. Куьредин «Ятахар» тIвар алай хуьрер Кумухъ, АрхитI, Вини Къартас, Испик ва маса хуьрерин агьалийри арадал гъанай. Абурукай Кумухъ хуьруьн ятахдиз КуртIлу Ятах, АрхитIрин ятахдиз Къистеран Ятахни лугьудай. Азербайжанда Ятахар тIвар алай хуьрер Къубадин Дигагь, Хъимил, Куьснет, КцIарин Гьил, ТIигьир ва маса хуьрерин агьалийри арадал гъанай. Худатвийри къадим Пел хуьр алай чкадал Ятах хуьр кутунай. И чкадиз исятдани Пел Ятах лугьуда.
   Пуд Ятах хуьр (абуруз Агъа Ятахар, Кьулан Ятахар ва Вини Ятахарни лугьудай) са шумуд лезги хуьруьн агьалийри гилан Ятах дере лугьузвай чилерал кутунай. Къадим девирра Ятах дере чIехи алишверишдин дере хьиз сейли тир. Базар Дуьзидинни Базар Юртдин арада экIя хьанвай и дередин яргъивал 9 километр я. Гьелелиг археологар и дередин хуьрерин амукьайрихъ гелкъвенвач. Амма дередай тIуз фидайла, ина са шумуд хуьруьн амукьаяр авайди ачухдиз чир жезва.
   Исятда 22 Ятах хуьруькай садни амач. Куьре пата «ятах» компонент квай 3 хуьр – КIирийрин Ятах, Луткун Ятах, Цилингрин Ятах ва Къуба пата са хуьр  – Ятахуба (Хачмаз район) ава.
   Чи хуьрерин тIварара дуьшуьш жезвай компонентрикай садни «палас» я. Садбуру лезги чIалаз и гаф урус чIалай атанвайди я лугьузва ва гьавиляй чна гуя урусрин «полоса» гафуникай «паласа» хьиз менфят къачузва кьван. Им эсиллагь дуьз фикир туш. «Паласа» гафунин этимология чирун патал чи чIалан «пал» гафуниз вил вегьена кIанзава. И гафунихъ 2 мана ава: 1) са низ ятIа ганвай ва я кьилди чара авунвай мулк; 2) тум цанвай чка.
   Гила бязи тарихар рикIел хкин. Инкъилабдилай вилик урус пачагьдин буйругъдалди хуьруьн мулкуникай чара авуна варлу лежберриз мулкар гудай. Пачагьдин гьукуматдин ният ихьтин лежберрикай пачагьлугъдиз даях, куьмек жедай кулакар, хуьруьн девлетлуяр арадал гъун тир. А чIавуз кьилди чара авунвай ихьтин мулкуниз «пал», гзафвилин кьадарда «палар» лугьудай. Гуьгъуьнлай палаз кIвалахиз фейибуру ина са кьадар хуьрерни кутунай. ЦIийи хуьруьз Палаз лугьудай. Гунугин падежда менфят къачунвай и гафунин эхиримжи сес /з/ гуьгъуьнлай рахунра вансуз /с/ сесиналди эвез хьана. Ахпа гафунин эхирдихъ /а/ сесни гилигни. Гьа икI, «пал» гафуникай «палаз», «палас», «паласа» гафар арадиз атана. Чи фольклорда и гафунин пуд жуьрени дуьшуьш жезва. Месела: 1) «Палаз фейи кIани къелем, Зи вил ама рекьерал ви…»; 2) «Паласдавай къембидин тар, Къушар алаз атIумир я»; 3) «Дагъларикай атай шагьвар, Паласада акъваз хьана…»
   Микротопоним ва ойконим хьизни и гаф кьве жуьреда къелемдиз къачунва: «Палас» ва «Паласа». Профессор Р.Гьайдарова «дугун», «ягъв», «гуьне», «кал», «сув», «кьер», «къеле» ва маса ихьтин гафар хьиз «паласани» адетдин умуми гаф тирди ва адакай са шумуд гафуникай арадиз атанвай микротопонимра геноним хьиз менфят къачузвайди къейд ийизва. (Килиг: Гайдаров Р.И. Введение в лезгинскую ономастику. Махачкала, 1996, ч. 22). И фикирдихъ галаз тамамвилелди рази хьунухь мумкин туш. Вучиз лагьайтIа са береда чи чилерал Палас(а) тIвар алаз кьилди хуьрер арадал атанай. Тарихдин чешмейрай малум тирвал, гьеле 1583 ва 1601-йисара Къубадин Агъбил хуьруьн патав, Паласа лугьудай чкада туьркверинни фарсарин кьушунрин арада чIехи дявеяр хьанай. (Килиг: Гасан эфенди Алкадари. Асари Дагестан. Махачкала, 1994, ч. 60-61).
   Аквазвайвал, урусар чи чилерал къведалди чахъ «паласа» гаф авай ва и гафунин «полоса» гафунихъ галаз са алакъани авач.  Чешмейра Палас(а) тIвар алай 6 хуьр дуьшуьш жезва. Идалай гъейри чахъ Агъа Палас, Кьулан Палас, Вини Палас, ЧIехи Палас, Муьшкуьр Палас, Гелер Палас хьтин хуьрерни хьанай.
 
Муьзеффер Меликмамедов
(Гуьгъ ама)

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЛЕЗГИ ЧIАЛАЛ САД ЛАГЬАЙ ФИЛЬМ РИКIЕЛАЙ ТЕФИР МЯРЕКАТ DİLÇİLİK ELMİNƏ TÖHFƏ Чаравал
Статьи из этой рубрики
КцIар райондин Мучугъ хуьр И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ