ТАРИХДИЗ ЭЛКЪВЕНА
Чи сейлибур  |  8(334) 2019      
     Дуьньядин тарихдин илимди са чIехи алим квадарна. Дагъустан, лезги халкь, гьакIни Кеферпатан Къафкъаздин халкьар вириниз сейли авур машгьур арабист, тарихдин илимрин доктор, профессор Амри Шихсаидова и йикъара 91 йиса аваз вичин дуьнья дегишарна.
     Кхьенвай илимдин кIвалахриз килигна адаз Дагъустанда ва Урусатда “алимрин алим” лугьудай. Са береда ихьтин тIвар адан улу буба тир Шейх Мегьамед Ярагъвидиз ва чIехи буба тир Алкьвадар Гьасан эфендидиз ганай. Амри Шихсаидов вичин алакьунралди вири Къафкъаздиз, Европадиз, РагъэкъечIдай патан уьлквейриз, Юкьван Азиядиз сейли хьанай. 400-елай гзаф илимдин кIвалахрин (абурукай 20 чIехи монографияяр я), юкьван мектебар патал кхьенвай тарихдин тарсунин ктабрин, институтар патал кхьенвай ктабрин чара-чара кьилерин автор тир профессор А Шихсаидован гзаф илимдин кIвалахар Магьачкъалада, Москвада, Санкт-Петербургда, Алма-Атада, Дашкендда, Лондонда, Парижда, Берлинда, Будапештда, Ослода, Монреалда, Тел-Авивда, Амманда ва маса шегьерра, санлай къачурла 40-далай гзаф уьлквейра чап хьанва. Алимди Дагъустан Республикадин, гьакIни Россиядин Федерациядин илимдин лайихлу деятель гьуьрметдин тIварар къачуна. Ам РФ-дин гьукуматдин премиядиз, «Халкьарин дуствал» ордендиз, дуьньядин халкьариз талукь тир грантриз лайихлу хьана.
     Амри Шихсаидов 1928-йисуз къадим Дербент шегьерда Дагъустандин сад лагьай халкьдин сагъламвал хуьдай министр Рза Шихсаидован хизанда дидедиз хьана. 1945-йисуз юкьван мектеб акьалтIарна Ленинград университетдин РагъэкъечIдай патан уьлквейрин чIалар чирдай факультетдик экечIна. Инаг агалкьунралди куьтягьай ада араб чIалалди Дагъустандин ва лезгийрин тарихар кхьенвай чешмеяр винел акъудна урус чIалаз элкъуьрна.
     Гзаф йисара Россиядин Илимрин Академиядин Дагъустандин Илимдин Меркездин Тарихдин, ЧIалан ва Эдебиятдин Институтда кIвалахай А.Шихсаидова 25 йисуз и институтдин РагъэкъечIдай патан гъилин хатIарин отделдиз, 35 йисуз тарихдин ва археологиядин экспедицийриз регьбервал авуна, 40 йисуз Дагъустандин Гьукуматдин Университетда тарсар гана. Сифте яз ада Дагъустандин агъзур йисан тарихар ва меденият винел акъудна. Ада гьам чкадин, гьамни араб алимрин Дагъустандин тарихдиз талукьарнавай цIудралди эсерар тупIалай авуна урус чIалаз элкъуьрна.Абурун арада «Дагъустандин тарих», «Дербенднаме» хьтин гзаф къиметлу ктабар, юкьван виш йисарин автор Магьмуд ал-Лезги ал-Хиналугъидин XIV-XV виш йисара РагъэкъечIдай Къафкъазда кьиле фейи вакъиайриз талукьарнавай эсерни ава.
      Алимдин Дагъустан, лезгияр ва Кеферпатан Къафкъаздин халкьар вири дуьньядиз чирдай «Дагъустанда ислам пайда хьун (VII-XV виш йисар)”, «Дагъустан X-XIV виш йисара”, «Дагъустандин эпиграфиядин гуьмбетар», «Къванер рахазва», «Дагъустандин тарих», «Кеферпатан Къафкъаздин халкьарин тарих (Дегь девиррилай XVIII асирдал къведалди)» ктабар дуьньядин 30-далай гзаф уьлквейрин чIалариз элкъуьрнава. Алим гьакIни Х.Х.Рамазановахъ галаз санал кхьей «Кьиблепатан Дагъустандин тарихдин очеркар» ва М.Къ.Гажиевахъни О.М.Давудовахъ галаз санал кхьей «Дагъустандин тарих (Дегь девиррилай XV асирдал къведалди)» ктабрин автор я. Адан Москвада чап хьайи «Дагъустандин тарихдин эсерар» ктаб дуьньядин 50 кьван Илимрин Академийри гзаф къиметлу чешме хьиз кьабулна.
     Машгьур алимди хайи халкьдин тарихар чирун патални гзаф алахъунар авуна. Ада сифте яз чи къадим тарихрикай хабар гузвай, чпел XII-XIV виш йисара лезги текстер кхьенвай къванер ва археологиядин маса материалар винел акъудна. Мад сифте яз ада лезгийрихъ гьеле X виш йисарал къведалди эдебиятдин  чIал хьайиди субутна. Ада XIII виш йисарин араб тарихчийрин эсерар урус чIалаз элкъуьрна а вахтунда медресайра лезгидалди тарсар гайиди малумарна. Алимди къадим лезги хуьрера вишералди эпиграфиядин гуьмбетар винел акъудна чахъ гзаф къадим тарихар авайди вири дуьньядиз субутна.
     А.Шихсаидова гьакIни сифте яз X-XV виш йисара яшамиш хьайи Гьаким ибн Агъа ал-ы Ахты, Абу-у-Фадл Халиф ибн Али Лезги, Абул Фарадж ад-Дербенди, Гьаким ибн Ибрагьим ал-Лезги ал-Хиналугъи ад-Дербенди, Нуриддин ибн Нуруллагь Лезги, Абдулрашид ибн Салигь Лезги, Юсуф ал-Лезги ад-Дербенди хьтин РагъэкъечIдай уьлквейриз ва Гьиндистандиз сейли тир лезги алимар винел акъудна.
Амри Шихсаидова дуьньядин 40 кьван уьлквейрин университетра лекцияр кIелнай. Адахъ Иорданиядай, Мисридай, Иракдай, Юкьван Азиядин уьлквейрай цIудралди аспирантар авай. Гьа икI, вичин вири уьмуьр тарих илимдиз бахш авур, датIана Дагъустандин, лезгийрин ва Кеферпатан Къафкъаздин халкьарин тарихар винел акъудиз алахъай чIехи алим вични тарихдиз элкъвена. Аллагьди рагьмет авурай!
                                                                                                                                                                                                                                                              «Самур»

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И ЧИЛ ХАЙИ ДИГЕ Я QUBA QƏZASINDA ANTİSOVET ÇIXIŞLARI ЖЕГЬИЛРИН МЯРЕКАТ ЯРКОГО ВЗЛЕТА, АЙНЕЛЬ! ZEYXUR AKADEMİYASI
Статьи из этой рубрики
Чи дамах Лезги алим хкяна Гордый и стойкий лезгин Кьегьал лезгидикай фильм Шииратдин рагъ Эмин
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 6(351)
сентябрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Шаирар
"Самур" - 30
Люди и судьбы
Yubiley
Чи къагьриманар
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Müsahibə
Dünya ləzgiləri
Яран сувар
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
Спасём планету
Qarabağ müharibəsi
Редакциядин дустар
Редактордин гаф
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
И чил хайи диге я
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Языки мира
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Лезги чIалан месэлаяр
Известные лезгины
Новости Россотрудничества
Добрые вести
Квез чидани?
Юбилей
Лезгияр вирина
SOS!!!
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Чи хуьрер
Новости на все голоса
Известные кавказоведы
Хъсан хабарар
Чи адетар
Yeniliklər
Алимрин веревирдер
Чакай кхьенай ...
Чешне къачу!
Çıxışlarımızın əks-sədası
Ша, лезги чIалал рахан!
Эпитафия
Барка
Хабарар
Харусенят
Поэзия
Этнография
Тарихдин геле аваз
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Дайджест
Чи сейлибур
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ