Чи алфавитдиз кьецI гумир!
Лезги чIалан месэлаяр  |  3(329) 2019      
     Азербайжан Республикадин Об­ра­зо­­ванидин Министерстводин ки­рилл гра­фикадин бинедаллаз туь­кIуьрнавай лезги ал­фавит латин графикадал элкъуьриз кIан­­завай ниятдикай хабар кьур ва 2018-йисан 28-ноябрдиз чап­дай акъудай «Са халкьдиз кьве алфавит?» ва «Ме­тодикадив кьаз­­­вачир ктаб» ма­къа­лайралди халкь­диз и месэ­ладикай хабар га­йи «Самур» газетди и рекьяй ма­къа­лаяр чап авун давамарзава. 
     Ви­ликан макъалайрилай, гьакI­ни га­зет­дин 2018-йисан 19-де­­кабрдин ва 2019-йисан 28-фев­рал­дин нумрайриз акъу­дай «Лезги ал­фавитдин та­рих­­дай» ва «Гьуь­руьш хьана, ингье ягъанвай тIвал ахъа хьанач» тIва­рар алай макъалайрилай кьулухъ ре­дак­циядиз вишералди чарар атана. А чарара кIелзавайбуру 1938-йисуз ки­рилл графикадин бинедаллаз туь­­­кIуьрнавай алфавит латин гра­фи­кадал элкъуьрун Азербайжан Рес­­публикадин Конституцияди кьа­дар­диз тIимил халкьариз чпин чIал хуьн ва вилик тухун па­тал ган­в­ай их­тиярриз кIур гун я лагьана на­разивилер къалурнава.
     Чарара кхьенвайвал, гьам Дагъус­танда, гьамни Азербайжанда яша­миш жезвай лезгийри са халкь яз анжах са жуьредин алфавитдикай менфят къачуна кIанзава. И рес­пуб­ликайра чара-чара алфавитар кар­дик кутуртIа, эдебиятдинни ме­­де­ниятдин рекьяй халкьдин арада авай алакъаяр амукьдач, лез­гияр эхи­римжи 80 йисан къене чапдай акъуднавай эдебиятдикай, ктабрикай, газетрикайни жур­нал­ри­кай магьрум жеда.
     Алукьзавай чIуру гьаларин вилик пад кьун паталди редакциядин кIва­­лахдарар ва «Самур» Лезги Милли Меркездин кьил Имран Рзаев Азер­байжан Республикадин об­ра­зованидин ми­нистрдин за­мес­ти­телдихъ, Азер­бай­жандин Милли Илимрин Ака­демиядин кIвалахдаррихъ ва Милли Межлисдин са шумуд депу­тат­дихъ галаз гуьруь­шмиш хьана. ГьакI ятIани талукь органри къедалди и месэладиз ачухвал гъанвач. И рекьяй чи арха кIелзавайбур я. Агъадихъ чна абурун бязи чарар чапзава. 
 
КВЕЗ ВУЧ КIАНЗАВА?
 
     Лезги алфавит дегишариз кIанзава лагьай хабарди чун къарсурна. Талукь министерстводин кьиле авайбуруз маса кар-кеспи авач жал? Чаз алфавит дегишарун ваъ, лезги чIалан тарсарин ери хъсанарун герек я. Лезги чIалан тарсар гузвай мектебрин кьадар вучиз тIимиларнава? Лезги чIалал хъсан еридин тарсунун ктабар вучиз чап ийизвач? Жаваб гурай кван и суалдиз а министерстводин чIехибуру.
     Я стхаяр, квез вуч кIанзава? Куьн мусанлай лезги чIалан къайгъудихъ гелкъвезвайди я? Куьне мус пешекарар санал кIватIална лезги чIалан хийирдиз са квалах авурди я? Квез чи алфавитдиз кьецI гунилай гъейри маса кIвалах авачни? Латин графика чи чIалаз виже текъвезвайди гьеле алатай асирдин 30 лагьай йисара шумудни са алимри субутнавайди я. Халкьдал меслят тагъана ихьтин крарихъ гелкъуьн квез ни чирнавайди я? Са гафни авачиз, чна вирида гаф-чIал сад авуна и кардиз ваъ лагьана кIанзава.
Шагьисмаил ИСМАИЛОВ,
духтур, Къебеле район.
 
ХАР ТАКЪУРАЙ
 
     Чи алфавитдин кьилел хар къурзавайбуру вучиз ихьтин кардик кьил кутазва? Алфавит чи чIалан цуьк я. И цуькведал хар такъурай. Ам арадал гъана, кардик кутуна хуьн патал чи чIалан алимрини пешекарри гьикьван зегьметар чIугунва.
     Заз са мисал гъиз кIанзава. 1928-йисуз латин графикадалди туькIуьрнавай алфавитдикай менфят къачудайла чи шумудни са алимри чаз маса алфавит кIанда лугьуз и кардик хев кутан тийиз хьана. Абур гьахълу тирди гуьгъуьнлай субут хьана. Лезги чIалал акъудзавай газетри чарасуз «кьена» гаф «къена» хьиз, «тIал» гаф «тал» хьиз, «кIар» гаф «кар» хьиз ва мад икI кхьиз хьана. Санлай къачурла чи вишералди гафарин мана дегиш хьана. Гьатта са береда латин графикадин терефдар хьайи чи машгьур алим Гьажибег Гьажибеговани и алфавит дегишарна кIанзава лагьана. 
     Гьа икI, алимри кирилл графикадин бинедаллаз цIийи алфавит туькIуьрна 1938-йисуз кардик кутуна. И алфавитди чаз урус, араб ва маса чIаларай къачунвай гафар авайвал кхьидай мумкинвал гана. Виликан алфавитдив гекъигайла чIалан сесер генани тIимил квадарна. 
     Гьа ихьтин крар фикирда кьуртIа, чаз исятда авай ал­фа­вит серфе я. Талукь ми­нистерстводин кьиле авайбур и кардин гъавурда тун, чна вирида алахъна авай алфавит хуьн 
герек я.
 
Агъаверди АЛИВЕРДИЕВ,
кхьираг, КцIар райондин Мучугъ хуьр
 
     Килиг садра, чун гьикьван ажуз, гьикьван усал хьанватIа, чакай ягьанатзава. Чал меслят тавуна чи алфавит дегишарзава,тарсарин сятар тIимиларзава. Чна икьван усалвал авурди бес тушни? Гежел вегьин  тавуна, гъил- гъиле гана и кIвалахдиз чара авуна кIанда. Ахварай аватна кIан я, бес я ксайди.
Икрам ТАГЪИЕВ
 
 
     Министерстводин кIвалахдарри лугьурай кван,  латин графикадалди  чI, кь, хъ, хь, цI, пI, kI гьарфар гьикI кхьидатIа? 
Зекера ЗАХАРОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Исмаиллы райондин Къалажух хуьр Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevə Зурба вакъиа ЧIехи амадаг Məxəzlər ləzgilər haqqında
Статьи из этой рубрики
ЧIал храйтIа дидейри... Дидед чIал ватан я Дидед чIалахъ гьикI гелкъвен? Дидед чIалаз икрамна Редакторди кьиле тухвана
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ