Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
Тарих авайвал Тарихдин геле аваз  |  1(327) 2019      
     Са къванцел кхьенва: «Дегь чIавара лезгийрин чи­ле­рал душманар ата­най. Абу­руз азадвилел рикI алай кьегьал халкь муь­тIуьгъарна пацук кутаз кIан хьанай». Кхьинар XIV виш йисариз талукьбур я. Бес чун мусанлай муьтIуьгъариз кIан хьанай? Чун вучиз ва гьихьтин къуватралди муьтIуьгъарзавай? Лезгияр вучиз эхирдалди муьтIуьгъариз хьаначир?
     И суалриз жаваб гун патал тарихдин чешмейриз вил вегьена кIанзава. И чеш­мейрай аквазвайвал, чун муьтIуьгъарун паталди чапхунчийри кьве рекьикай генани гзаф менфят къачузвай: чи чилерал маса миллетар куьчарзавай ва чи халкьдин агъзурралди векилар маса уьлквейриз акъудзавай. Сифте яз Ирандин пачагь Багьрам шагьди лезгийрин вилаятриз 60 агъзур фарсар куьчарнай, чкадин агьалияр су­ва­ризни ларариз акъуд­най. Бизансви Менандра вичин «Тарих» ктабда кхьенвайвал, 586-йисуз римвийрин сердерди агъ­зурралди лезгияр Куьр вацIалай алудна Римдиз тухванай.
     Арабрин чапхунчияр чи чилерал атайла халкь генани чIехи мусибатдик акатнай. Тарихчийри кхьизвайвал, VII-IX  виш йисара халифайри гилан Азербайжандинни Дагъустандин чилерал са шумуд араб тайифаяр куьчарнай. (Килиг: Зия Буьнядов. Азербайжан VII-IX виш йисара (азербайжан чIалал). Баку, 1989. Ч. 169). Арабри чи халкьдиз хайи чIалал кIел-кхьин къадагъа авунай. Абуру муьтIуьгъ тежез чпихъ галаз женг чIугвазвай лезгийрикай кьисас къахчузвай. Гьа инал лугьун хьи, мусурманвал кьабулиз тун патал арабри лезгийрихъ галаз 150 йисуз женг чIугунай.
     722-йисуз арабрин сердер Жаррагь ибн Абд-ул-Лагь ал-Гьакамиди лезгияр муьтIуьгъарун патал кьилди чIехи кьушун туькIуьрнай. Ахцегьин патав кьиле фе­йи женгера агъзурралди мислимар квадар­натIани, Жаррагьавай и къеле кьаз хьаначир. Сердер эхирни хаинрин куьмекдалди Ахцегьиз гьахьиз алахънай. Мад гъилера магълуб хьана кьулухъ чIугур Жаррагьа къеледилай гъил къачуна, муькуь лезги вилаятрал вегьенай. Араб тарихчийри кхьен­вайвал, мислимри Самурдин къерехда лезгийрин 40-далай гзаф хуьрер чукIурнай ва чпин аксина женг чIугур вишералди ксар яна кьенай. 2700 кас есирда кьуна Сириядиз ракъурнай.
     Араб авторрикай Абу-л-Аббас Агьмед ибн Ягья ибн Жабир ал-Балазуридин «Ки­таб футугь ал-булдан» ва Изеддин Абу-л-Гьасан Али ибн Мугьаммад ибн ал-Асиран дуьньядин тарихдиз талукьарнавай 12 жилдиникай ибарат тир «Ал-Камил фит-тарих» эсерра кхьенвайвал, 783-йисуз Мар­ван ибн Мегьамеда хазаррихъ галаз женгина 40 агъзурдав агакьна буртасарни хазарар есирда кьунай. Буртасар ада Ка­хетиядиз, хазарар «Самурдинни Ша­бирандин арада авай дуьзенлухдиз, лакзрин (лезгийрин - ред.) вилаятдиз куьчарнай». (Килиг: Ал-Балазури. Китаб футугь ал-булдан (араб чIалал). Лейден, 1886. Ч. 207-208).
Кахетиядиз тухвай буртасри бунт къарагъарна чпиз регьбервал гузвай арабрин эмир яна кьенай ва абур катна ватандиз хъфенай. 7000 кьван хазарар лагьайтIа, лезгийрин чилерал амукьнай. (Килиг: Артомонов М.И. История хазар. Л., 1962. С. 218-221). Гьа и кар себеб яз 30-дав агакьна хуьрерни гзаф чилер чи гъиляй акъатнай. Гуьгъуьнлай хазарри чи бязи хуьрерин тIварарни дегишарнай.
     VII-X виш йисара араб чапхунчийри чи чилерал цIуд агъзурралди арабар куьчарнай. Ал-Балазуриди кхьизвайвал, анжах арабрин сердер Маслама ибн Абд ул-Малика иниз 24000 сирияви гъанай, абуруз кьилди мажибар тайинарнай. (Килиг: Ал-Балазури. Китаб футугь ал-булдан (араб чIалал). Лейден, 1886. Ч. 207). VIII виш йисарин сифте кьилера, ибн Гьаяят халифа тир вахтунда кьиле фейи и вакъиади чкадин агьалияр ассимиляция авуниз къуллугънай. Гьатта РагъэкъечIдай патан Къафкъазда халифатдин даяхдиз элкъвенвай Дербентдикай вичин агьалийрин гзаф паяр арабар тир шегьер хьанвай. (Килиг: Шихсаидов А.Р. Очерки истории, источниковедения, археографии средневекового Дагестана. Махачкала, 2008. С. 88). Гуьгъуьнлай чи чилерал Язид ибн Гьатам ул-Мукаллабиди 40000 йеменвияр, Гьарун ар-Рашида 30000 низарияр куьчарнай.
     Дагъустандиз ва гилан Азербайжандиз куьчарнавай арабарни фикирда кьуртIа, Къафкъаздин и чилерал араб чIал халкьарин умуми чIалаз элкъвенвай. Арабри ина чкадин агьалийрив ислам кьабулиз тун патал датIана кIвалах тухузвай. Са бязи вилаятар яракьдин гужуналди муьтIуьгъарзавайтIа, муькуь вилаятра теблигъатдин крар гегьеншарзавай. Марагълу кар ам я хьи, чапхунчийри дидед чIалал кIел-кхьин къадагъа авунатIани, халкь кьиляй-кьилди чпин чIалан таъсирдик кутаз алахънатIани, лезгийрикай я арабар хьанач, яни абуру хайи чIал гадарна анжах араб чIал кьунач. Халкьди кьегьалвилелди лезгивал, жуввал хвена. Гуьгъуьнин виш йисара атай чапхунчийривайни чи лезгивал къакъудиз хьаначир.
     1230-йисуз Хорезм шагьдин хва Жамал уд-Дина Дербентдиз, Табасарандиз ва Муьш­куьрдиз 50 агъзур туьрк агьалияр гъанай. Ихьтин гьалар гуьгъуьнин йисарани давам хьанай. «Зубдат ат-таварих» ктабда кхьенвайвал, 1386-йисуз Къизил Ордадин кьиле авай Тохтамыша 90 агъзур аскердив Дербентдизни Ширвандиз басрух гайи чIа­вуз цIудралди лезги хуьрер цIай яна канай.
     Гуьгъуьнлай Тимурленга чи гзаф хуьрер харапIайриз элкъуьрнай. 1395-йисуз Тимурленг монголрин аксина тухвай женгера гуржийриз куьмек гайи лезгийрикай кьисас къахчун патал Лезгистандиз атана. Гуржийрин ва осетинрин тарихчийри кхьизвайвал, дагълар, дереяр, дуьзенлухар Тимурленган гьуьл хьиз лепе гузвай кьушунрив ацIанвай. Гуржистан кьиляй-кьилиз цIай яна виран тур ада, лезгийриз генани чIехи дуван кьуна. Агъзурралди дишегьлиярни аялар цIуз вегьена кана. ГьакI ятIани адавай лезгияр кьиляй-кьилиз муьтIуьгъариз хьанач. Гьавиляй 1404-йисуз архиепископ Иоани де Галонифонтибуса вичин «Дуьнья кьатIунин ктабда» кхьенай: «Тимурленгаз лезгийрин дагълар рам ийиз кIан хьана ва ада 100 агъзурдин кьушун кIватIна. Ингье лезгийри монголар акI  кукIварна хьи, Тимурленга вичин кьу­шун кьулухъ чIугуна, дяведилай гъил къачун патал эмир гана». Идалай кьу­лухъ, 1396-йисуз ада 10 агъзур лезгияр Аф­гъанистандиз куьчарнай. 
     Н.Н.Шаврова 1911-йисуз Санкт-Пе­тер­б­ургда чапдай акъудай «Новая угроза рус­скому делу в Закавказье: предстоящая распродажа Мугани инородцам» ктабда кхьен­вайвал, дегь девирра кьиблепатан Му­гъанда лезги тайифаяр яшамиш жезвай. Ти­мурленга гьужум авур вахтунда и агьа­лийрин са паяр телеф хьана, муькуь паяр басрух гана анрай акъудна. Акъатайбуру Дагъустандин дагълара бине кутуна. (Килиг: Гьа ктаб, ч. 37).
     Тарихчийри кхьиз­вайвал, «Азербайжан ида­ра ийизвай вахтунда ил­ха­нийри Юкьван Азиядай иниз къажарар, па­дарар, зул­къадарар, сорсорар, ус­тажалияр хьтин та­йи­фай­рикай ибарат тир 200 агъзур туьрк хизанар куь­чарнай. XVI-XVII виш йисара сефевийри абурун са паяр лезгийрин вилик пад кьун патал Кеферпатан Азербайжандиз куьчарнай». (Килиг: Велиев (Багарлы) М.Г. Население Азербайджана. «Музей этнографических сокровищ». Азербайджанский нас­тольный календарь. Ч. II (Азер­байд­жано­ведение). Баку, 1925, С. 387-409). Гьа и авторди – Мегьамед Гьасан Багьарлыди 1921-йисуз Бакуда чапдай акъудай вичин «Азербайжан» ктабда кхьенвайвал, се­фе­вийри Къуба уезддин лезгияр муь­тIуь-гъарун патал Ирандай иниз баят тайифаярни куьчарнай.
     Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, Надир шагьдини чи гзаф хуьрер чукIурнай. 1735-йисан октябрдиз шагьди вичин кьушун пуд чкадал пайна. Вич сад лагьай кьушундин кьиле аваз Будугъизни Хиналугъиз фена. Кьвед лагьай кьушунди Докъузпарадинни Алтыпарадин хуьрерал вегьена. Пуд лагьай кьушунди КьепIиррин хуьр элкъуьрна цIарцIе туна. Чапхунчийри лезги хуьрерин чпиз табий тахьай агъзурралди агьалияр яна кьена. 11-ноябрдиз пуд кьушунни Хьилерин хуьре санал кIватI хъхьана. Шагьдин кьушунди Дербентдиз фидай рекье чи 12 хуьр кьиляй-кьилди чукIурна.
     1741-йисан мартдиз лезгийри ва аварри Надир шагьдин 75 агъзур аскердикай ибарат тир чIехи кьушундихъ галаз женг чIугуна. Къуватар барабар тушир ва са дагъвидихъ галаз 30 аскер кикIизвай. Ирандин тарихчи А.Т.Сардадвара вичин «Тарих-е-незами ва сийаси-йе довране Надиршагь-е Афшар» ктабда кхьенвайвал, им чIехи ва амансуз женг тир. «Лезгийри вирида сад хьиз, муьтIуьгъ тахьана, рекьидалди женг чIугвазвай». Гьа и йисуз чапхунчийри Шеки-Ширван пата лезгийрин 30 хуьр чукIурна харапIайриз элкъуьрна. АВПР-дин (Урусатдин Къе­це­патан Сиясатдин Архивдин) ма­те­риалрай малум жезвайвал, Надир шагьди Къубадайни Куьредай Хорасандиз 12 агъзур лезги хизанар куьчарнай.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
“Самурдин” 27 йис хьанва Халкьдин шаир ЧIалаз кьецI гумир Вдали от Родины
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? ЧIехи амадаг QUBA QƏZASINDA ANTİSOVET ÇIXIŞLARI Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ