Шииратдин рагъ Эмин
Чи сейлибур  |  10(326) 2018      
     Алай йисуз лезги халкьдин чӀехи шаир ва камалэгьли, лезгийрин ва Дагъустандин поэзиядин ХIХ виш йисан зурба классик, вичин чIалар халкьдин мецера гьатнавай Етим Эмин дидедиз хьайи 180 йис тамам хьанва. Халкьдин поэзиядин чIал кьакьанриз акъудай, ам дуьньядин чара-чара пипIера уьмуьр гьалзавай гьар са лезгидиз рикIяй кIанарай, вичин къелемдив вири гьейран авур и зурба шаирдин экуь къамат чи рикIера хкаж хьанва.
     Етим Эмин 1838-йисуз виликан Куьре округдин Цилингрин хуьре лежбер Севзиханан хизанда дидедиз хьана. Эмин гьеле гъвечӀизамаз абурун хизан Цилингай ЯлцIугъиз куьч хьанай. Савадлу, гегьенш дуьньякьатIунар авай кас тир Севзиханаз жемятдин арада чIехи гьуьрмет авайвиляй ам пуд хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнай. Ада вичин кьве чӀехи хцив - Эминавни Меликав кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба рагьметдиз финикди кӀелиз хьаначир.
     Эминан халисан тӀвар Мегьамед-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур шаирвилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Адан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва Кьеанрин хуьруьз, машгьур алим Гьажи Исмаил-эфендидин патав рекье тунай. Гьажи Исмаил эфендидин медресада а чIавуз сухтайриз мусурман диндилай гъейри гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадайни чирвилер гузвай.
     Кьеандал медреса куьтягьай Эмин вичин чирвилер артухарун патал гуьгъуьнай Куьре патан тӀвар-ван авай алим Алкьвадар Гьажи Абдуллагь эфендидин медресадиз гьахьнай. Ина кӀелай йисара Эмин РагъэкъечӀдай патан халкьарин поэзиядихъ галаз мукьувай таниш хьанай. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чириз гат1уннай. 
     Медреса акьалтIарайла  Эминан буба рагьметдиз фенай. И хабар агакьай Эмин Ялцугъиз хтанай – адан хиве гъвечӀи вахаризни стхайриз бубавал авун гьатнай.  Са кьадар вахтунилай ам вичин бубадин чкадал дувандин къазивиле тайинарнай. Шаирдин эсеррай ва чал агакьнавай тарихдин малуматрай аквазвайвал, ам иер суйдин, къени къилихрин, гьахъ гвай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай къази тир. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, адан патав къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай.
     Е.Эмин яратмишунрин гурлу вахтунда залан азардик акатна месе гьатнай. Я чкадин, яни Дербентдин духтурривай адаз чара ийиз хьанач. Шаир 1885-йисуз рагьметдиз фена, ам вичин хайи хуьре кучукна.
     Етим Эмина лезги поэзияда ва эдебиятда тур гел са куьнивни гекъигиз тежерди я. Философиядин деринвилелди ва фикиррин азадвилелди тафаватлу тир адан ирсини къедалди вири гьейранарзава.
     Шаирдин «Дустариз», «Заз сабур гуз», «Туьквезбан», «Гуьзел Тамум», «Аман яр», «Бахтавар», «Гьарай эллер», «Дуьнья гьей» ва маса шиирар къени халкьдин арада машгьур я. 
     Етим Эминан лирикадин  шиирар чи поэзиядин халисан жавагьирар я. Абурун чIалан михьивили, образрин деринвили, рифмайринни тешпигьрин иервили кIелдайбур ялзава. 
     Етим Эмина лезги поэзия фор­мадин рекьяйни кьакьан дережадиз хкажна. Ада хайи поэзиядиз таниш тушир са шумуд цIийи везин гъана, 4, 5, 6, 7 гьижа авай шиирар туькIуьрна. Лезги шаиррикай сад лагьайди яз ада кьудалай гзаф цIарар авай бейтер арадал гъана.
     Е.Эминакай илимдин рекьяй сиф­те гаф лагьайди, шаирдин ярат­мишунрин ирс кӀватӀна адан сад лагьай ктаб акъудайди чи сейли алим Гьажибег Гьажибегов я. Эминан уьмуьр­дикай марагълу малуматар га­йи алимди адан яратмишунриз чIехи къимет ганай. 
     30-40-йисара Е. Эминан эсерар кӀватӀ хъувунин ва абур чапдай акъудунин кар Мегьамед Гьажиева давамарнай. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутунай. 
     Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувунин карда Агьед Агъаева тухвай кӀвалахар иллаки къиметлуди я. Ада Москвада ва Магьачкъалада акъудай  Е.Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарнай.
     Алатай асирдин 60-йисара Фируза Вагьабовади лезги алимрин ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эми­на Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цӀийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьенай. ЧӀехи шаирдин ирс кӀватӀ хъувунал гзаф йисара Гъалиб Садыкъидини зегьмет чӀугунай. 
     Е.Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандивай артух жезва. 2001-йисуз Магьачкъалада профессор Р.Г. Къадимован, 2002-йисуз шаир, публицист Ф.Р.Нагъиеван шаирдикай кьилдин монографияр чап хьанва.
 
Дустариз
 
Хабар кьуртIа зи гьалдикай дустари, 
Шукур-Аллагь, хъсан я, - лагь дустариз. 
ТIалабирди чпивай зи къастари 
Хийир-дуа, игьсан я, - лагь дустариз.
 
Хажалатар, хифетар зи дерин я, 
Заз алахьай гуьлуьшан югъ серин я. 
Вил атIудач дуьньядихъай – ширин я, 
Айиб мийир, инсан я, - лагь дустариз.
 
Жув хьайила эвел халкьар арада, 
Гила хелвет хажалатдик кьурада; 
Дердерикай хабар кьадач чарада, 
Дуьньядин гъам гьижран я, - лагь дустариз.
 
Бенде авач гьал гьикI ятIа аквадай, 
Дердиникай хабар кьуна рахадай, 
Фугъарадин гьакъикъатда акьадай 
Бей-адалат дуван я, - лагь дустариз.
 
Дустариз лагь: гъафил тахьуй ахвара, 
Эхир нефес жезава, лагь, мукьвара. 
«Етим Эмин амач, лугьуз, фугъара» - 
Квез жериди са ван я, - лагь дустариз.
 
Туьквезбан
 
Гьайиф тушни вун эцигиз чилерал? 
Ширин вирт я, хуш нямет я, Туьквезбан. 
Хаму кард хьиз, хвена к1анда гъилерал, 
Вун жагъайдаз xynl девлет я, Туьквезбан.
 
Вун жагъайдаз гьич ви къадир чизавач, 
Зар-зибада гьамиша вун хуьзавач. 
Бес за гьикIда? Вун рикIелай физавач. 
Зав гвайди ви гъам-хифет я, Туьквезбан. 
 
Гимишдин пул дуьзмишна на яхада, 
Ви ширин мез, шад билбил хьиз, рахада. 
Агъузвалмир тай-туьшерин арада, 
За ваз ийирди минет я, Туьквезбан.
 
Гьар пакамахъ экъеч1дай са рагъ я вун, 
Гъилел кудай, нур гудай чирагъ я вун, 
Гьар са ширин емиш авай багъ я вун. 
Эминав гвайди ви дерт я, Туьквезбан,
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Ləzgi əlifbası tarixindən В цветнике Гурипери Чи гьарфарал гъил яргъи ийимир! Квез чидани?
Статьи из этой рубрики
Чи дамах Лезги алим хкяна ТАРИХДИЗ ЭЛКЪВЕНА Гордый и стойкий лезгин Кьегьал лезгидикай фильм
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ