Къайда бегьемди туш
Ша, лезги чIалал рахан!  |  9(325) 2018      
   Чи орфографиядин гафарганра къайдаяр бегьемди тушир дуьшуьшарни гьалтзава. Мисал яз 2011-йисуз Бакуда чапдай акъуднавай «Лезги чIалан орфографиядин словарь» къалуриз жеда. И ктабда «Существительнийрин эхирар дуьз кхьин» кьил гана кIелдайбурув агакьарнавай макъаладин 16-параграфда
(ч.544) икI кхьенва: «Ачух тушир сесиналди куьтягь жезвай са слогдин существительнияр гзафвилин кьадарда икI кхьида: а) дувулда ачух [a], [о], [у] сесерикай сад аваз хьайитIа, эхирда – ар кхьида. Месела: сал-салар, пул-пулар, къвал-къвалар…»
   И къайда бегьемди туш. Вучиз лагьайтIа ам ачух тушир сесиналди куьтягь жезвай са гьижадин вири существительнийриз талукьариз хьанвач. Агъадихъ галай дуьшуьшар фикирда кьунвач:
   1. Дувулда ачух [a], [о], [у] сесерикай сад авай са гьижадин вири существительнийрин гзафвилин кьадарда эхирда – ар кхьидач. Са кьадарбурун эхирда -яр кхьида. Месела: буй-буяр, къуй-къуяр, пай-паяр, цIай-цIаяр, лай-лаяр, тай-таяр ва мсб.
   2. Гзафвилин кьадарда эхирда – ар кхьизвай существительнийрикай са кьадарбурун эхирда авай ачух тушир сес маса сесиниз элкъведа.
Месела: муг-мукар, мурз-мурцар, нафт-нафтIар, тагв-таквар, раб-рапар, раж-рачар, къвагъ-къвакъар, тагв-таквар, цаз-цацар, вак-вакIар ва икI мад.
   3. Бязи вахтара дувулда авай кьвед лагьай са ва я кьве сес дегиш жеда: рав-рувар, свас-сусар, хват-хутар, квак-куквар ва икI мад.
   4. Са бязи са гьижадин существительнийри эхирда – ар кхьейла абурун сад лагьай ачух тушир сесер дегиш жеда. Месела: куькь-хъукьвар, кIакI-кикIар, тIуб-тупIар ва мсб.
   5. Бязи существительнийри гзафвилин кьадар лабиал в галаз кхьида.
Месела: квак-куквар, руг-руквар, пагв-пуквар, цIук-цIуквар, чIук-чIуквар, рух-рухвар ва мсб.
   Винидихъ тIвар кьунвай 16-параграфда и къайдаяр садни къалурнавач. Идалай гъейри мад са месела рикIелай ракъурна кIанзавач: Са кьадар существительнийрин гзафвилин кьадарда – ар кхьейла, абурун дувулда авай "а" амукьдач. Месела: кас-ксар, цал-цлар, кач-кчар, кар-крар, карч-крчар, каф-кфар, хъач-хъчар ва икI мад.
   Ачух тушир сесиналди куьтягь жезвай са гьижадин существительнийрин са тIимилбурун гзафвилин кьадарда эхирда – ер кхьида. Месела: кIвал-кIвалер, къван-къванер, кац-кацер, кIвач-кIвачер, кал-калер, кIан-кIанер, ван-ванер ва икI мад.

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
ЧIал храйтIа дидейри... Cа халкьдиз кьве алфавит? Metodikadan kənar kitab Хуьрерин гьуьжет алай тIварар Əsin: bu adı ona Əhməd Cavad verib
Статьи из этой рубрики
Тамуз фин - Пойдем в лес Бадедин савкьват - Подарок бабушки Фикирди тухвана - Задумался Кьве стха машинда аваз физва – Двое братьев едут в машине Сихилдин тар - Фамильное древо
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ