Гуьнгуьна авачир гафарганар
Лезги чIалан месэлаяр  |  9(325) 2018      
   «Самур» газетди алай йис чIалан йис хьиз малумарнавайвиляй заз жуван бязи фикирар лугьуз кIан я. Са касдизни сир туш хьи, чIал хъсандиз чирун патал гафарганрикай менфят къачуна кIанзава. Ингье чахъ абур са акьван пара авач. Бязи ксар зи фикирдихъ галаз рази тахьун мумкин я. Ахъая лугьуда С.Юзбеговади ва Н.Абдулмуталибова туькIуьрна 2013-йисуз чапдай акъудай «Урус чIаланни лезги чIалан словарь», ана икьван гагьди 24 са чIалан гафарган, 22 чIалан гафарганарни суьгьбетганар, 2 пуд чIалан суьгьбетганар акъатнавайди къалурнава. Идалай гъейри 2015-йисуз Бакудани 2 «Лезги чIаланни азербайжан
чIалан гафарган» чапдай акъуднава. Са гафни авачиз, и рекьяй чи алимри ва пешекарри тIимил кIвалахнавач. ГьакI ятIани гафарганрал гьалтайла чи вири крар туькIвенва лугьуз жедач.
   Малум тирвал, лезгийри хайи чIалахъ галаз санал урус, азербайжан, эхиримжи йисара ингилис чIалакайни гегьеншдиз менфят къачузва. И кар фикирда кьуртIа, чахъ къедалди лезги чIаланни азербайжан чIалан, азербайжан чIаланни лезги чIалан, лезги-азербайжан-урус ва урус-лезги-азербайжан чIаларин суьгьбетганар авач. Гьатта чавай икьван гагьди пуд чIалан гафарганарни акъудиз хьанвач.
   ЧIал чирдай маса кьетIен чешме орфографиядин гафарганар я. Гьайиф хьи, и рекьяйни чи агалкьунар са акьван чIехибур туш. 1941-1971-йисара акъатнавай ихьтин гафарганрикай лугьудач. 2001-йисуз Магьачкъалада, 2011-йисуз Бакуда «Лезги чIалан орфографиядин словарь» тIвар гана басма авунвай ктабарни бегьембур туш. Вучиз лагьайтIа и гафарганра чи вишералди гафар гьатнавач.
   Бакуда акъуднавай гафарганда лезги хуьрерин, гьакIни инсанрин тIварар гьатна-
ва. Гуя им цIийивал я кьван. Чи фикирдалди, им цIийивал ваъ, орфографиядин гафарганар туькIуьрдай къайдаяр чIурун я. ИкI тирди чир хьун патал маса чIаларин гафарганриз вил вегьин бес я.
   Хуьрерин ва инсанрин тIварар ганвай и гафарганда маса чIаларай къачунвай «идеология», «империя», «квант», «кубок», «кактус», «интонация», «идиома», «карабин», «инфекция», «зоолог» хьтин гзафни-гзаф гафар гьат тавун вичин чкадал. Бес ина «иер», «изитIун», «илисарун», «инихъ», «квягъун», «кекечIун», «ктIаяр», «кхунун», «къекъуьц», «кьакьумарун», «кIапажул», «самарган», «сикIвал», «сикIец», «тимек», «турук», «тIакIваш», «тIатIур», «тIингин», «хенекIул» хтин цIудралди асул лезги гафар гьат тавун вуч лагьай чIал я? Чи чIала сифте хазвай цIегьрез «кIвегьер», кIеви хьанвай кьарадиз «къакърацI», кьежей чкадиз «кьежел», яхун касдиз «кьермецI» лугьуда. Лезги эдебиятдин чIала авай икьван хъсан гафар къерехдик таз женни?
   Вичикай ихтилат физвай гафарганда «Загьидат», «зарафатун», «ихтибарлуз», «корректорвал», «компас», «кучудун» хьтин шумудни са гафар тикрар яз ганва. Са кьадар гафар, месела: «арш», «жум», «замана», «ибадат», «менгена» ва мсб. падежриз дуьз дегишарнавач. Бязи хуьрерин тIварарни дуьз ганвач. Месела: «Икинжи ени иби»
(ч.179). Азербайжанда ихьтин лезги хуьр
авани? Са гафуналди, и ктаб гъиле кьурла
инсандин рикI тIар жеда.
   Авайвал лугьун хьи, ихьтин гафарганри хайи чIалаз кьецI гузва. Абурун куьмекдалди чавай чи чIални хъсандиз чириз жедач. Чаз ихьтин ваъ, бегьем, ери авай гафарганар герек я. Чи чIалан алимри ва пешекарри и месэладикай веревирдер ийидай вахт фадлай агакьнава.
 
Мурадхан АГЬМЕДОВ, Къуба район

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
ЧIал храйтIа дидейри... Cа халкьдиз кьве алфавит? Metodikadan kənar kitab Хуьрерин гьуьжет алай тIварар Əsin: bu adı ona Əhməd Cavad verib
Статьи из этой рубрики
ЧIал храйтIа дидейри... Дидед чIал ватан я Дидед чIалаз икрамна Редакторди кьиле тухвана Лезги чIалан мярекат
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ