Хуьрерин гьуьжет алай тIварар
Тарихдин геле аваз  |  9(325) 2018      
(Эвел газетдин 2018-йисан 26-сентябрь тилитда)
 
   Мад эхиримжи са гиман. Чна фикирзавайвал, и ойконим «Куьре» гафунихъ галаз алакъалу авун алимди кхьизвайвал, «ягъалмишвал» ваъ, кутугайвал я. ИкI тирди кьве делилдилай кьатIуз жеда. Сад лагьайди, Дагъустандин СтIал Сулейманан райондин къадим ва чIехи хуьрерикай тир Курхуьр райондин меркездивай 5 километр кьван яргъа, Чирагъ вацIун чапла пата экIя хьанва. Инаг гьа профессор Р.И.Гьайдарова лугьузвайвал, мублагь, гьар са затI авай дигай, «женнетдин» еридин чка я. Инин ятар бул, чилер бегьерлу я. Лап четин ва каш авай йисара Хив, Кьурагь ва Агъул районрин агьалияр курхуьруьнвийрин техилдин гьисабдай сагъдиз амукьнай. Са береда Кьиблепатан Дагъустандин вири районрин векилри ина пIинийрин сувар кьиле тухудай. Халкьдин арада адаз КIарудин сувар лугьудай. (Килиг: Край поэтов и мыслителей. Махачкала, 2000. Ч. 87-88). Аквазвайвал, инаг «Куьре» гафунив кьадай чка я. Гьавиляй дегь чIавара хуьруьн тIварни Куьре хьунухь мумкин тир. Гуьгъуьнлай адакай Курахуьр, Курхуьр авунва.
   Кьвед лагьай делилни акьулдивай кьатIуз жедайди я. Малум тирвал, чи шаирри дегь чIаварилай кьил кутуна тахаллусар вилаятдин тIварцIелай ваъ, чпин хуьрерин тIварцIелай къачунвайди я: Миграгъ Къемер, Кьуьчхуьр Саид, Кьурагь Афизат, Алкьвадар Гьасан, Рухун Али, Ахцегь Гьажи, Ихрек Режеб, СтIал Сулейман ва икI мад. Монгол чапхунчийрихъ галаз женг чIугур, машгьур «Къул хуьз экечI» шиирдалди халкьдиз душмандихъ галаз женг чIугун патал эвер гайи, ам агудай Меликани вичин хуьруьн тIвар тахаллус яз хкяна жеди: Куьре Мелик.
   Шаирди вичин дуьнья дегишарайдалай 100 йис кьван алатайла чапхунчийри адан хуьр чукIурнай. Шиназ ва Гелхен хуьрерай жагъай къванерал авунвай кхьинрай аквазвайвал, гьижрадин 917-йисуз (гилан тарихдалди 1511-йисуз) Шейх шагьди Кьурагь ва Куьре хуьрер чукIурнай. (Килиг: Шихсаидов А.Р. Очерки истории, источниковедения, археографии средневекового Дагестана. Махачкала, 2008. С.163). Шейх шагь 1502-1524 йисара Ширван идара авур Ширваншагь II Ибрагьимаз лугьузвай.
   Гьуьжет алай тIварарикай садни КьепIир я. И хуьруьн тIвар тарихдин чешмейра гьатнава. 1734-йисуз Надир шагьди Докъузпарадин ва Ахтыпарадин агьалийриз жазаяр гун патал ракъурай кьушундихъ галаз кьепIирвийрини кьегьалвилелди женг чIугунай.
   И хуьряй акъатай кьегьал ксари Имам Шамилан гьерекатда мукьувай иштиракнай. Абурукай сад Гьажи Насруллагь эфенди тир. Чи машгьур алим Алкьвадар Гьасан эфендиди адакай икI кхьенва: «Куьре округдин КьепIиррин хуьряй куьч хьанвай Гьажи Насруллагь эфендини тIвар-ван авай муршид тир. Ам гьамиша Аллагь рикIел алай, иер хатI авай эфенди тир. Химия хьтин четин са бязи илимар чирун патал гзаф зегьметар чIугунай… Эхирдай Шамил эфенди Гунибда элкъуьрна кьур чIавуз ина урусрихъ галаз кьиле фейи женгина ам яна кьена». (Килиг: Алкьвадар Гьасан эфенди. Асари-Дагъустан. Магьачкъала, 2015. Ч.148).
КьепIирвийрин женгчи руьгь рекьин патал арабри, монголри, фарсари, урусри гзаф алахъунар авунай. Урусри гьатта чкадин агьалийрин чанда кичI тван патал КьепIирдал, Тпигдал, гьакIни Кьурагьа чпин аскерар хвенай. (Килиг: Кавказский сборник, Тифлис, 1887. С.12).
   Гьа ихьтин хуьрьун тIварцIикай профессор Р.И.Гьайдарова икI кхьенва: «…Сад лагьайди, «кьепIир» гаф вич маса чIалай атайди я. И кардин гьакъиндай ам падежриз дегиш хьунин саягъди шагьидвал ийизва (КьепIирдал, КьепIирдилай).
Кьвед лагьайди, и тIварцIин ери-бине туьркверинни монголрин чIалара ава, гекъиг: коьпир «муьгъ» – ногай чIал; капир «хъипиди» – монгол чIал. Инал гъанвай таржумайра авай лишанар кьведни кьепIиррин топонимикадиз хас я; КьепIирринни КIирийрин арада авай муьгъ Кьурагь вацI меркIида гьахьдай чкадин сивел ала, ам КIиридилай КьепIирриз мукьва я. Идалайни гъейри, алатай девирра муькъвер лап тIимил авайди тир, абурукай хуьрер ва маса ерияр къалурдайла, абурун тIварар язни менфят къачузвай, иллаки масанрай атай, лезги чIал течирбуру. Капир гафунихъ инал тIвар кьур монгол чIала са мана мадни ава – хъипи (ранг), хъипи (накьв). И кардихъ галазни КьепIир тIварцIин алакъа ава. Виликдай хуьр анжах дагъдин ценел алайди тир, хуьруьн юкьвал алай муькъвелай анихъ анжах сурар ва таа Кьелегьин ценел агакьдалди гьамиша яд авай вир тир. А вирин рангни хъипиди тир.
   Пуд лагьайди, КьепIиррин нугъат, рахунар, хейлин гафар патав гвай хуьрерин рахунрилай тафаватлу я. Ам асул гьисабдалди Къуба патан лезгийрин нугъатдиз мукьва я. И кьетIенвилини винидихъ лагьанвай чи фикирар, гиманар са кьадар гужлу ийизва». (Килиг: Гьайдаров Р.И. Лезги чIалан этимологиядиз гьахьун. Магьачкъала, 2005. Ч.105).
   Аквазвайвал, алимди мад гъилера вичин адет яз ойконимриз маса чIаларин куьмекдалди баянар гуз алахъзава. Амма гьикI ятIани ихьтин са фикирни лугьузва: «И ойконим (хуьруьн тIвар) кьепIирвийри чпи ва къуншийри регьятдаказ баянламишда: КьепIир – яни «кьве пIир». Ихьтин фикирдал рази хьун четин я, ам анжах сесерин туьшвилел бинеламиш хьанвай къалп баян я. Лугьун лазим я, гьадалай мягькем маса баянни авач». Гила алимдин гъавурда гьикI акьан. Са фикир негьни ийизва кьабулни.
   Р.И.Гьайдарован муькуь фикиррихъ авсиятда ихьтин суалар къвезва: 1) КьепIирдал алай муькъуьз ногайри мус атана чпин чIалал тIвар гайиди я? 2) Мегер монголри гьужум авурла ина ранг хъипи тир вир авайни? 3) Топонимдиз баян гудайла адан мана кIвенкIве гьана яшамиш жезвай халкьдин чIала жагъурна кIанзавайди чизвачни алимдиз?
   Алимди хуьруьнбуру гузвай баян сесерин туьшвилел бинеламиш хьанвай къалп баян я лугьузва. И фикирдихъ галаз рази хьунухь мумкин туш. Им сесерин туьшвал ваъ, гафарин жалгъайрал сесер дегиш хьун я. И чIавуз чара-чара кьве гафунин ванерикай са битав фонетикадин уьлчме арадиз къвезва. Къуба пата ЦIурухта (ЦIуру+Худат), Кьуьхуьр (Кьве+хуьр), Куьре пата Уружба (Уруж+уба) хьтин хуьрерин тIварар гьа икъ туькIуьр хьанва. И къайдадив кьадайвал, «кьве» ва «пIир» гафарикайни «КьепIир» лагьай са битав фонетикадин уьлчме арадал атанва. Гьавиляй лугьуз жеда хьи, кьепIирвийри ва къуншийри ойконимдиз гузвай баян къалпди туш, акьулди кьатIудай мягькем баян я.
 
Муьзеффер Меликмамедов

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
ЧIал храйтIа дидейри... Cа халкьдиз кьве алфавит? Metodikadan kənar kitab Чи гафар Къайда бегьемди туш
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? ЧIехи амадаг QUBA QƏZASINDA ANTİSOVET ÇIXIŞLARI
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ