Камарван
Чи хуьрер  |  6(322) 2018      
ДАГЪЛАРИН КЬУЛА
 
     Къебеле райондин, гьакIни Азербай­жан­дин иер ва къадим хуьрерикай тир, ЧIе­­хи Къафкъаздин дагъларин цIиргъина авай къацу дагъларин кьула, гьуьлуьн дережадилай 1150 метр кьакьанвиле экIя хьанвай Камарвандиз тIебиатди иервилер захавилелди ганва.  Рагъ авай йикъара хуь­ряй Азербайжандин виридалайни кьакьан дагъдин кукIуш тир Базардуьзуь (4466 метр) лап мукьув гвай хьиз аквада. Куьруь рекьяй тIуз фейитIа, инай гирведал кьван 20 километр  я. Руьстембоз (3527 м), Къачал-къая (2574 м) и хуьруьн чилерал ала. Нежер, Эр, Чарх, Венге ва маса са шумуд дагъ инин ярашух я. Шуьмер дагъ лагьайтIа, абурукай чараз кьилди хкаж хьанва. Картайра адан тIвар гъалатI яз Къузгъункъая хьиз гьатнава. Къузгъункъая адалай гзаф аскIанда ава. Камарвандин агъа кьиле Камра, Ятых ва Венге вацIари арадал гъанвай Бум вацI авахьзава.  Им Туьрян вацIун чапла хел я. Базардуьзуьдин синерай  кьил къачуна авахьзавай ятари кьве патахъ пай хьана са кьиле Шагьнабат (КцIар) вацI, муькуь кьиле Бум вацI арадал гъизва. 1500-2500 метр кьван кьакьанда авай, виш жуьредин цуькверив диганвай Эземет, Гемре хьтин яйлахар, дегь чIаварилай лекьер хьиз кичI тийижиз кукIушра, рагарал уьмуьр гьализ вердиш хьанвай камарванвияр патал тек ризкьи къазанмишдай ваъ, гьакIни руьгьдин каш алуддай чкаяр я. Дагъ­лар, кьвалар, сувар, вацIар, булахар га­лачиз яшамишиз жедач абурувай. 
     Камарвандин Чуьмче булах такурдаз хуьр акунвач лугьуз жеда. Бум вацIун кьер тирвал 5 км кефер патахъ фейила ви вилик къацу тул акъатда. Адан вини кьиле авай тамув агакьайла агъада, 150-200 метрдин аскIанда чандик фул кутадай хьтин  кIам ахъа жезва. Адан чапла патай Бум вацI авахьзава. ВацIун са пад хенжелдив атIан­вай хьтин кьакьан кьвал я. Эземет яйлах и кьвалан винел экIя хьанва. Анлай анихъ дагълар я. Бум вацун эрчIи кьере авай хур мегъуьн, пипин, верхьин, ибришин, гъулцин ва маса тарарин къадим там я. 300-500 яшарин, кьакьанвили цав атIудай хьтин тарарин гьар сад, на лугьуди, тIебиатдин са эсер я.    Ихьтин са тарцин кIаникай шур­шур къачуна авахьзава Чуьмче булах. Шумуд виш йисар я ада вичин вилин нагъв хьтин михьи, къапкъайи яд захавилелди инсанриз гуз. Яйлахриз физ-хквезвайбуру инал ял ягъида, и булахдиз пIирез хьиз икрамда.
     Са береда инагар къалин тамар тир, винина 40 дережадин чимивал авайла и кIама чандиз ахвайшвал гъидай серинвал жедай. Къебеледин муькуь тамар хьиз инагни паркетдин цехер ахъайнавайбурун нефсинин къурбанд хьана. Гила и кIаму ширзава инсан. Инин там акьван кьери хьанва хьи, дагъдин хуран накьваривай селлериз таб гуз хъжезмач. Садни аквада хьи ваз пагьливан хьтин са тар селди кIаняй акъудна вацIун къерехдиз хкадарна. Ихьтин ругуд тар акуна заз а юкъуз кьере.
     Эхь, селлери къе Камарвандиз инадзава. Хуь­руьз виридалайни мукьвал дагъ тир  КьачIал дагъ кьиляй-кьилди тамар тирвиляй ада къвайи къвалар вири вичихъ кужумдай. А тамар амач лугьуз гила КьачIал дагъ­дивайни хуьр селлерикай хуьз хъжезмач. Кье­цIил хьанвай и дагъдиз инсанри гила Гачал дагъ лугьузва.
Къвал къвайила инсанри кичI галаз Шуьмер дагъдиз килигда. Дегь чIавара анай селдин хура аваз шимерни къведай. Гила лагьайтIа, селди вичихъ галаз неинки шим, гьакI чIехи къванерни гъизва. Са шумуд варз инлай вилик къвайи селди хуьрьун магьлейриз гайи кьацI акурла рикI тIар жедай.
 
ХУЬРУЬКАЙ БАЯНАР
 
     Камарванвияр зегьметдал рикI алай, гьахъ кIани, таб тийижир сая, дуьзена инсанар я. Абурун кьегьалвиликай халкьдин арада гзаф риваятар ава. И хуьре кьил хуьн, тек тIебиатдин ваъ, гьакIи инал вегьей патанбурун басрухрин хура акъвазун патал кьегьалвал герек тир. А.А.Бакиханова вичин  «Гуьлуьстани-Ирем» эсерда Камарвандай тIуз Базардуьзуьдай Дагъустандин винел фи­вай Ирандин шагь Надиран кьушундин хура акъвазай камарванви Муртузакай ма­лумат ганва. Къе­беледин тIвар-ван авай агъсакъал, Лезги Баба тIвар­цIелди ши­ирар, поэмаяр кхьей Баба Бабаева вичин «На­дир шагь ва Муртузали» поэмада  гьа вакъияйрикай гегьеншдиз их­тилатнава. 
     «Камарван» гафуниз чара-чара ав­торри жуьреба-жуьре баянар ганва. М.Н.Несирлидин 1975-йисуз Бакуда чапдай акъуднавай «Азербайжан ССР-дин Шеки-Загатала зонадин агьалийрин яшайишдин кIвалер (этнографиядин кIвалах)» тIвар ганвай ктабда Камарван хуьруьн агьалияр тахминан XVIII виш йисан эхирра Дагъустандай куьч хьанвайбур я лагьана кхьенва. Хуьре авай юкьван виш йисариз талукь сурарикай гуя камарванвийрихъ чирвилер авач. Са береда и чилер Бум хуьрьунбур тир кьван. Дагъустандай куьч хьана Камарванда бине кутур дагъвияр къелечияр тир. Чилерин винел бумвийринни камарванвийрин арада къал гьатна акур Комаров тIвар алай са урус генералди и чилер дагъвийриз пишкеш яз вугана ва хуьруьн тIварни гьа чIавалай а касдиз гьуьрметдин лишан яз «Камарван» хьана кьван.
     М.С.Няметан 2001-йисуз Бакуда чап хьанвай «Корпус эпиграфических памят­ников Азербайджана» ктабдин 2 лагьай жилдина  Къебеле райондин уьлкве чирдай музейда Камарвандин чкIанвай мискIиндин цлакай жагъанвай са къванцикай ихтилат физва. Алимди малумат гузвайвал, гьа къванцел араб гьарфаралди кхьенва: «И Къемериййе тIвар алай хуьр 1875-йисуз генерал Комарова кутунва ва адан гьуьрметдай хуьруьз «Къемериййе» тIвар гана. МискIин 1878-йисуз эцигнава. Адан устIар нухави Салам я. Къванцел кхьен­вайди къемериййеви Абдулкерим я».
     И алимди ва маса авторри къейд авурвал, «Къемериййе» гафуни йисар алатунивай «Камарван» форма къачунва кьван. 
     Хуьруьн кьуьзуь­бу­ру, гьакIни савад­лу кса­ри и малумат гьакъикъатдив кьаз­вачирди, а къван лагьайтIа,  къалпди я лу­гьузва. Абуру фагьумзавайвал,  цлакай кхьи­­нар алай къван жагъун  ихтилатзавай чка­дал, вацIун кье­ре хуьруьн мискIин хьана ла­гьай чIал туш. Лезги хуьрера мискIинар хуь­руьн вини кьи­ле, кьакьандал эцигдай адет ава. Агъана сурар кутада. Камарвандин къадим мискIинни хуьруьн юкьвал, Челеби лугьудай магьледа хьанва. Адан амукьаяр къени ама. Ина медресани кардик квай. Вичикай ихтилат физвай винел кхьинар алай къван алай са гьавадин кIвал лагьайтIа, сурарин кьула авай, адакай тазиятдин мярекатра менфят къачузвай. Камарван гьинай, Къемериййе гьинай? Мецел гъиз четин и гаф и хуьрел илитIун яраб нин акьулдиз атанатIа? Ко­марован, я тахьайтIа маса урусрин? Белки фарсарин, я тахьайтIа арабрин? Гьайиф къведай кар ам я хьи, бязи авторри и малумат гьакъикъат яз кьабулнава. Мисал яз  вич Камарван хуьряй тир, ина яргъал йисара муаллимвиле кIвалахай Бейлер Асланован азербайжан чIалал кхьенвай «Камарван ва камарванвияр» (Баку, 2009) тIвар алай ктаб къалуриз жеда. И ктабда авторди Камарван хуьруьн тарихар алаз-алачиз тIимиларзава. Гьа ктабдиз жаваб яз арадал атанвай Абыл Гамарванжуван «Камарван, лекьерин пак макан» ктабда хуьруьн тарихдиз, этног­рафиядиз, топонимриз талукь марагълу малуматар гьатнаваа.
 
КIАМАРИН  ВАН
 
     И мукьвара за Е.И.Козубскийдин 1895-йисуз басма хьанвай «Памятная книж­ка Дагестанской области» ктабдай кIе­лайвал, Камарван хуьр 1894-йисалди Самур округдик акатзавай. А чIавуз хуьре 189 кIвал авай, ина  1087 кас яшамиш жезвай. Абурукай 580 итимар, 507 дишегьлияр тир. Ктабда кхьенвайвал, 1894-йисуз санлай ругуд хуьр ˗˗ Баш Дашагъыл, Агъалух, Къарабулах, Юзбашеван, Комарован ва Мы­чых хуьрер Елизаветпол губерниядик кутунай. 
     Аквазвайвал, «Камарван» гаф урус чIа­лав кьадайвал кхьенва. Инай мад са месэла ашкара жезва: А чIавуз Камарван хуьр авай хьи, ам муькуь вад хуьруьхъ галаз санал са губерниядикай хкудна муькуьдак кутунай. Комаров лугьудай генералдал гьалтайла, а береда гьакъикъатдани кьве стхади – Алек­сандр ва Виктор Висса­рионович Ко­ма­ровар лугьудай кьве урус генералди Дагъустан вилаятда къул­лугъзавай. Къаф­къаздин дяведин иш­тиракчи хьайи генерал Александр Кома­ров Дагъустан вилаятдин кьушундин штаб­дин, гуьгъуьнлай Де­бент­дин ва Кьиб­ле Дагъустандин военный штабдин кьил хьанай. Адан гъвечIи стха Виктор Ко­маров лагьайтIа, 1880-йисуз Самур ок­ругдин кьил тир. Аквазвайвал, «урус генералди дагъвийриз хуьр багъишна ва идан гьуьрметдай хуьрунбуру чпин хуьруьз Комарован ва я Къемериййе тIвар гана» лагьай малумат гьакъикъатдив кьадайди туш. 
     Гьар са топонимдиз кутугай баян кIвенкI­ве гьа чкада уьмуьр гьалзавай халкьдин чIала жагъурна кIанзава. Гьавиляй ка­марванвийрини и гафуниз чпин диде-бубайрин малуматрал бинеламиш хьана «кIамарин ван», «ван авай кIам» хьтин баян ганва. Кьиляй-кьилди кIамар, тIулар, дереяр тир и макандив и тIварцIи акьван хъсандиз кьазва хьи.
     Камарвандин алатай  виш йисара До­къузпара азад жемиятдихъ ва Кьвед лагьай Ах­тыпара хуьруьн жемиятдихъ галаз гьам майишатдин, гьамни мукьвавилин алакъаяр хьайиди садазни сир туш. И кар Камарванда гьалтзавай Икъирар, Къурушар, КIаркIарар, Лгар, Мацар, Мискисар, Филискъар, Хра­хар, Чеперар, Чикъискъар, Ялцугъар хьтин тухумрини субутзава. А береда ка­марванвийри Базардуьзуьдин синерал кьван кацайрив акъуднавай рекьерин,  базардин чкайрин, чатухъанрин кумайрин, гьакIни шуь­мягълухрин амукьаяр къедалди ама.  Инин базарра камарванвийри кIуртар, гье­беяр, сумагар, хенжелар, майишатдин ала­тар маса гудай. Гьа и карди и хуьре хи­пехъанвал хьиз сеняткарвални вилик фенвайди къалурзава.
 
ДЕГЬ ГЕЛЕР
 
     Гьар са чкадин халисан тарихар винел акъудиз анин дегь сурари куьмек гуда. Ка­марван хуьрьун ирид чкадал ирид жуь­редин дегь сурар ала. Гьакъикъатда абур генани гзаф я. Ина мусурманар кучуднавай (кьил кьибледихъ элкъуьрна) накьвадин сурар хьиз, юкьван виш йисариз талукь тир куьшуьдин сурар, катакомбаяр, къван­цин кьватIияр гзаф ава. Бязи сурарай хуьруьнбуруз безекдин затIар, пулар, яракьар, алатар жагъанва. Са шумуд йис инлай вилик къвайи юргъарилай кьулухъ Бум вацIун кьере винел акъатай кьуд мертебадин сурари и хуьруьхъ чIехи тарихар авайди къалурзава. Ихьтин сурар заз сад лагьай гъилера КцIар райондин ТIигьиржал хуьре, ТIигьиржал вацIун эрчIи кьере 1995-йисуз акунай. Кьуд несилдин тарихар хвенвай и пак чка гурлу селди чукIурнавай. Пешекарри гьа сурарал бинеламиш хьана хуьруьн яшар 3 агъзур йисалай виниз тирди баян авунай.
     Камарванда гьа ихьтин сурар ашкара хьун дуьшуьшдин кар туш. И лезги хуьр Къафкъаздин Албаниядин къадим меркез тир Кьвепеледивай вирини-вири 15 ки­лометр кьван яргъа ава. 
     ТIебиатдин вакъиаяр, иллаки селлер се­беб яз хуьруь са шумудра вичин чка дегишарнава. Эхиримжи куьч хуьруьн яшлу инсанри чпин диде-бубайрин ихтилатрай рикIел хвенва.  Адан винелай вишни яхцIурни цIуд йисалай гзаф вахтар алатнава. А чIавуз инай вацI авахьзавачир. Хуьр Бум вацIун гилан кьер алай чкадал кутунвай. ВацIу тухвай и хуьруьн магьлейра амай кIвалерин амукьайри са береда инра кьве гьавадин фирягь кIвалер хьайидан шагьидвалваза. 
«Агъа хуьр» лугьузвай и чкада ичин, шабалтдин, кIерецдин багъларин гелер гилани ама. «Вини хуьр» лагьайтIа,   хуь­руьвай  2 км кефер пата, вацIун эрчIи пата авай.
     Гилан Камарван хуьруьн Челеби лу­гьудай магьледа мискIин-медреса авай. Агьмед юзбашидин кьакьан кIвалер  парабурун рикIел алама. Абур эцигдайла Шеки, Гуьйчай ва маса чкайрай 10 араба какаяр гъана абурун къиб киреждик какадарна менфят къачунай лугьуз ихтилатда хуьруьнбуру. Ина гзаф агьа­лияр яшамиш хьайиди, абурун арада кIелай инсанар гзаф хьа­йиди хуьруьн кьуьзуьбуру фад-фад мецел гъида.
 
КОММУНИЗМДИН ГЕЛЕР
 
     Камарвандин цуьк акъудай вахтар советрин девир – инин «Баки фегьлеси» колхоздиз Социализмдин Зегьметдин Игит Эшреф Алимирзоева регьбервал гайи 1954-1967-йисар тир.  13 йисан къене Камарванда тухвай эцигунар, ана кьиле фейи абадвилер вири республикада тай авачирбур тир. Ина эцигай кьве мер­тебадин мектебдихъ биологиядин, хи­миядин, фи­зикадин лабораторияр авай. И мек­теб 1991-йисуз цIай куна кайила ви­ридаз кIевелай эсернай. Камарвандин ше­гьердив къведай азарханада вири пешейрин духтурри кIвалахзавай. Хуь­ре хкажнавай 500 чкадин зал авай ме­­дениятдин кIвалив къведайди рес­­­публикада авачир. Ана фад-фад Азер­бай­жандин, гьакIни Дагъустандин сейли ар­тистрин концертар кьиле фидай. Ина гьамам кардик кутунвай, канализация чIугунвай,  рекьериз асфальт ягъанвай. Колхоздин идарадин, почтадин акунри рикI ахъайзавай. Абурун къвалав парк кутунвай.
     Бакуда ХХ виш йисан эвелра буругъра нафтIади фонтан авурла Камарванда къавариз киреж ягъанвай кIвалер майдандиз атанай. И кар фикирда кьуна Э.Алимирзоева хуьре киреждин цех кар­дик кутунай. Са тIимил вахтундилай ина къавуз киреж ягъанвачир са  кIвални ама­чир. Гьа и карди Камарвандиз лугьуз тежедай хьтин  иервал гузвай.
     Камарванда республикадин са райондани авачир хьтин «Алимрин кIвал» тIвар алай мугьманхана хкажнавай. Ана республикадин тIвар-ван авай алимри, кхьирагри ял ягъидай. Абурукай садни иниз фад-фад илифдай Мирзе Ибрагьимов тир. Адан «ЧIехи даях» эсерда авай колхоздин седри Руьстеман образдин прототип Эшреф тир лугьуда. А йисара ина хуьруьн майишат, иллаки малдарвал вилик фенвай, инсанрин дуланажагъ хъсан хьанвай. Миллионер колхоз хьиз Камарван тек Азербайжандиз ваъ, вири СССР-диз машгьур тир.
     Камарванвийри ихтилатзавайвал, эци­гун­рихъ, абадвилерихъ, цIийиви­ле­рихъ ялзавай Эшреф Алимирзоев 1967-йисуз кIвалахалай алудайдалай кьу­лухъ хуьруьн вилик финни акъваз хьана. Гила хуьруьнбуру фад-фад  а чIавар ри­кIел хкиз «Чаз коммунизмдин хуьр  вилералди акурд я» лугьузва.
     Алай вахтунда камарванвияр Къе­беле райондин меркезда, инин Ше­фил­ли, Эмили, Чархана, Гьажаллы, Мых­лыкъовах, Мирзебейли, Чухур Къебеле, Овчуллу, Шамлы, Ниж, Имамлы  хуьрера, Агъдаш, Гуьйчай, Куьрдемир, Зердаб районра, Генже, Мингечевир, Сумгаит ва Баку шегьерра яшамиш жезва. Россиядин гзаф шегьерра камарванвийри кьилди магьлеяр кутунва.
 
Седакъет КЕРИМОВА

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Сулейманан чIехи тIвар По следам предков Халкьдин дамах тир шаир Чи медениятдин кIвал
Статьи из этой рубрики
И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 6(351)
сентябрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Шаирар
"Самур" - 30
Люди и судьбы
Yubiley
Чи къагьриманар
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Müsahibə
Dünya ləzgiləri
Яран сувар
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
Спасём планету
Qarabağ müharibəsi
Редакциядин дустар
Редактордин гаф
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
И чил хайи диге я
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Языки мира
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Лезги чIалан месэлаяр
Известные лезгины
Новости Россотрудничества
Добрые вести
Квез чидани?
Юбилей
Лезгияр вирина
SOS!!!
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Чи хуьрер
Новости на все голоса
Известные кавказоведы
Хъсан хабарар
Чи адетар
Yeniliklər
Алимрин веревирдер
Чакай кхьенай ...
Чешне къачу!
Çıxışlarımızın əks-sədası
Ша, лезги чIалал рахан!
Эпитафия
Барка
Хабарар
Харусенят
Поэзия
Этнография
Тарихдин геле аваз
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Дайджест
Чи сейлибур
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ