Ван авуна
Çıxışlarımızın əks-sədası  |  2(318) 2018      

     «Самур» газетди 2018-йис ди­дед чIалан йис хьиз малу­ма­райдалай кьве варз кьван вах­тар алатнава. КIелдайбуру и месэладихъ авсиятда ре­дак­циядиз датIана чарар ра­къурзава. Агъадихъ чна са шу­муд чар чапзава.

ВИРИ ЭКЕЧIАЙТIа...

     Играми редакция! Куьне 2018-йис дидед чIалан йис хьиз малумарайдалай гуьгъуьниз газетдиз акъудай «Ван авуна» тIвар ганвай чарарин кIватIалди заз кIевелай эсерна. Чи машгьур алим Фаида Гъаниевади чIал хуьнин женгиник вични экечIда лагьанва. Вири чи халкьди и месэладиз фикир гана кIанзава. Ленинград вилаятдин Гатчина ва Гьолландиядин Уьтрехт шегьеррай редакциядиз чарар ракъурнавай чи ватанэгьлийрини алимдин пад хуьзва, гьар лезгиди и рекье вичивай жедай са гъвечIи кар кьванни авуртIа, а кар дагъдиз элкъведа лугьузва. И фикиррихъ галаз зунни рази я. Эгер чIалан алим женгиник экечIзаватIа, зун вучиз экечIдач кьван. Къенин йикъалай зунни са аскер хьиз жуван чалан къаравулда акъвазда.
     Играмибур, за квез и чар Россиядин Саратов шегьердай ракъурзава. Ина чи ватанэгьлияр тIимил авач. Уьлкведин виринра авай хьиз, Саратовдин лезгийрини хайи чIал ва адетар хуьн патал вири жуьредин алахъунар ийизва. Жуввилик галайвал авун кьегьалвал я. 
     И йикъара чаз шегьерда лезги чIалан курсар кардик кутаз кIанзава. Са гафни авачиз, чна и курсара «Самурдин» материалрикайни менфят къачуда. Чна вирида чIал хуьнин рекьер квевай чирна кIанзава. И карда куьне хьиз женг чIугуна кIанзава. ИкI хьайитIа, чIал хуьнин женгиник вири экечIайтIа, чи чIал мадни виш йисара дуьньядин чIаларин жергедик кваз жеда. За чи вири ватанэгьлийриз чIал хуьз эвер гузва ва и карда абуруз агалкьунар тIалабзава. 
 
Агьмед ШИХМУРАДАН ХВА,
РФ-дин Саратов шегьер

 

 
ВИЛИК ФЕНА КIАНЗАВА
 
     Алатай йисан декабрдиз газетди 2018-йис чIалан йис хьиз малумарун чи рикIяй хьана. Авайвал лагьайтIа, исятда вири дуьньяда хайи чIалар хуьн ва вилик тухун патал гзаф алахъунар ийизва. Мисал яз Россияда урус чIалахъ галаз алакъалу тир мярекатар къалуриз жеда. Къе урус чIал хуьн ва вилик тухун патал женг кьиле физватIа, кьадардал гьалтайла тIимил халкьар вучиз чпин чIал хуьн тавуна къуьруь хьана кIанзава? Исятда вири дуьньяда кьиле физвай процессдикай чун кьулухъ амукьна виже къвезвач.
     «Самурди» чIал хуьн ва вилик тухун алай аямда чи виридан сад лагьай везифа тирди гьахълуз къейд ийизва. Вучиз лагьайтIа чIал квахьайтIа, халкьни квахьда. Лезгияр чIал квадардай халкьарин жергедик кутаз жедач. Абур гьамиша неинки чпин, гьакIни вири лезги чIалар хуьз алахъайди я. Чи машгьур камалэгьли Алкъвадар Гьасан эфендиди вичин «Асари-Дагъустан» эсерда «лезгийри чпин чIалар вилик тухузва, абурал манияр теснифзава, абур хуралай хьайитIани ахтармишиз алахъзава, чпин чIалариз лазим тир фикир гузва» гафар дуьшуьшдай кхьейди тушир. Ада лагьайвал, халкьдихъ жуван кIел-кхьин хьун бахтлувал я. Адан къадир чир хьана кIанзава.
     Гьа инал лугьун хьи, гьакIан чун рахазвай чIал чир хьун бегьем туш. ЧIалан къанунар, адан алатай девир, адан къене физвай дегишвилер чир хьана кIанзава. ЧIала гзаф марагълу гьалар ава, са гафар терг жез, масабур арадал къвезва, са формаяр масабуралди  дегиш жезва. Алатай асирдин 20-30-лагьай йисара Дагъустанда и месэлаяр фикирда кьуна хъсан пешекарар гьазурун патал училищар кардик кутунай. 1931-йисуз гьатта дидед чIалал «ЧIал ва гьикаят» пешедай Дагъустандин пед­ин­ститутда муаллимар гьазуриз хьана.
     Заз чиз, чIал хуьн ва вилик тухун па­тал чна газетдикай хъсандиз менфят къа­чуна кIанзава. Газетдин гуж пара я. 1928-йисан январдиз чи сейли алим Гьа­жибег Гьажибегован регьбервилик кваз «ЦIи­йи дуьнья» тIвар алаз гьафтеда садра  акъу­дай лезги газетди вири патарихъай миллетдин арада кIел-кхьин чукIурдай гьерекат гегьеншарнай. Лезгийриз сад тир милли чIал чируник, лезги гьикаятдик гьерекат кутунай. А вахтунда «ЦIийи дуьнья» газетдиз чIалан женгчи лагьанай. Гила «Самурдиз» лугьузва. Килиг садра, им гьихьтин дуьшуьш ятIа. Ша чна вирида къуьн-къуьневаз «Самур» газетдиз куьмек гун, женг кьегьалвилелди, санал давамарин. И кар патал чун датIана вилик фена кIанзава.
 
Тамилла БЕКЕРОВА,
Дагъустан Республикадин Дербент шегьер, муаллим
 
ХЪСАНДИЗ ЧИРИН
 
     Къе лезги чIалан хци месэлайрикай рахун тавуна жедач. Са береда бегьерлу тарциз ухшар тир чи чIал. Ингье виш йисар алатунивай маса чIаларин таъсирдик акатиз адан бегьерар тIимил, пешер хъипи жез гатIунна. Чи куьтягь тежер хазинадал гзафбурун гъилер яргъи хьана, гзафбуру чпиз пай къачуна. Чаз чи чIалан, чи хазинадин къадир хьанач. Гагь-гагь жуван чIал негьна чна. КIур гана адаз. ЧIалакай кхьизвай са бязи алимри дегь чIаварин гафариз цIийи уьмуьр хгун тавуна, хайи чIала маса чIаларин гафар хуьниз рехъ гана. Нугъатдин гафарикай менфят къачуна, цIийи гафар туькIуьрна чIал девлетлу ийидай рекьер жагъурнач чна.
     ЦIийикIа туькIуьр хъувунин, алатай асирдин 80-йисарин эхиррилай кьил кутуна лезги чIалал акъатзавай гзаф газетри, журналри чIалан винел кIвалахун, маса чIаларин гафар чи чIалан талукь гафаралди дегишарун патал акъваз тавуна кхьинарна. Гьуьжет алай месэлаяр гьялун патал чIалаз талукьарнавай илимдинни тежрибадин конференцияр тухвана. Ингье эхиримжи йисара хайи чIалаз талукь мярекатриз ара гана. Газетри чIалан гьакъиндай рахунар ва кхьинар акъвазарна…
     Вуч хъсан я хьи, цIийи «Самур» арадал атана ва ада сифте йикъалай чIалан месэлаяр къарагъарна. 1998-йисан сад лагьай нумрада гайи «ЧIал» чин къенин гьерекатдин бине хьана. Ана гьикьван хъсан бубайрин мисалар ганвай: «ЧIал чатунихъ маса гумир», «ЧIал течир ничхирни тахьуй», «НуькIни вичин чIалал рахада» ва икI мад. Зи фикир вичихъ ялайди гьакIни чи машгьур чIалан алим Мегьамед Гьажиеван гафар хьана: «Лезги чIал хуьн паталди ам хъсандиз чирна кIанда». Гьакъикъатдани гьакI я. За жуван ватанэгьлийрихъ элкъвена лугьузва: «Ша, чна жуван чIал хуьн патал ам хъсандиз чирин. И кар патал «Самур» газетдивай куьмек къачун. Ада къарагъарнавай месэладик къуьн кутан. Гъил-гъилеваз, къуьн-къуьневаз кIвалахайтIа, чавай чи чIални хъсандиз хвена вилик тухуз жеда».
 
Айтекин БАБАЕВА,
Къебеле райондин Дызахлы хуьр
 
ЭМИНАВАЙ ЧИРИН
 
     «Самур» газетди 2018-йис чIалан йис хьиз малумаруналди чун гьерекатдиз гъанва. И гьерекат «Самур» кьилеваз гегьеншдиз чIалан женгиниз элкъуьрна кIанзава. ИкI тахьайтIа, халкьдихъ амай виридалайни чIехи девлет, адан чIал гъиляй акъат­да. Хайи чIал гуьнгуьна хтун, ам вилик тухун патал чахъ герек тир такьатар тIимил авач. Абурукай сад чи классикрин яратмишунар я. Къачун чна Етим Эминан гафар. Са береда «Самур» газетдин чинриз «Эминан чIалан девлет», «Етим Эмина икI кхьенай…» хьтин макъалаяр акъатнай. А макъалайра чи чIехи шаирдин гафарикай ихтилатзавай ва чка атунивай абурукай менфят къачун герек тирди къалурзавай.
     Авайвал лагьайтIа, Етим Эминан туькIуьрунра къадим лезги гафар гзаф ава. Са береда ада менфят къачур асул михьи лезги гафарин чIехи пай чи рикIелай алатнава. Са гафни авачиз, чи классикди а гафар гьикI кхьенватIа, чнани гьакI кхьена кIанзава. Мисал яз са шумуд гаф къалурин: ифрагь – гегьенш; кьечI – чIехи гетIе; афа – тахсир; бейар – арсуз; лакьан – кьейи инсан кIевдай чка; тайгъун – гуьзел; тахсара – сур ва икI мад. И месэла патал чи машгьур алим Агьмедулагь Гуьлмегьамедован «Эминан гьакъикъат. ЧIалан словарь» ктабдикайни менфят къачуз жеда.
     Заз лугьуз кIанзава хьи, маса чIаларай къачунвай са бязи гафар чавай асул лезги гафаралди эвез ийиз жеда. И кар патал гьам классикрин, гьамни гилан аямдин къелемэгьлийрин эсерра гьатнавай къадим ва цIийи гафарикай гегьеншдиз менфят къачуна кIанзава.
Мад са месэла. Исятда чахъ хайи чIал течизвай, рикIелай ракъурзавай, кваз такьазвай инсанарни авачиз туш. Гьавиляй чIалакай гузвай материалар мадни кесерлу авуна кIанзава. Завай хьайитIа, куьне са чIавуз «ЧидачтIа-чира» рубрикадик кваз гафар гузвай къайда тикрар хъувуртIа хъсан я.
 
Ханагьмед АГЬМЕДОВ,
Къуба район
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я “Самур” чи мектеб я Дидед чIалаз икрамна Редакторди кьиле тухвана “Лезгинкадал” илига
Статьи из этой рубрики
Təəssüf edirəm “Самур” чи мектеб я Poeziya təxribatçıları ifşa olunmalıdır Tərcümə, yoxsa təxribat? Tənqidbazlıq, yoxsa gözügötürməzlik?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 7(323)
август, 2018

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ