Къефле кукIварай Абдуллагь
Тарихдин геле аваз  |  11(316) 2017      
(Эвел газетдин 2017-йисан 25-ноябрдин тилитда)
 
     Архивдин материалрай малум жезвайвал, Россиядин резидент­ри – И.Калушкина ва В.Братищева Надир шагь Лезгистандихъ ва Дагъустандихъ галаз дяведи Ирандиз чIехи зиян гуда лагьана виликамаз хабардар авунай. (Килиг: Виликан чешме). Ингье вилерал кIвенкIвер алай пехъи шагь­ди абурун гафар кваз кьуначир ва эхирдай вичин крарикай гзаф азият чIугунай. 
     И.Калушкина марагълу са эпизод ачухарзава. Абдуллагь эфенди кьаз кIанз шагьди адан хуьруьз кьве кIеретI ракъурда кьван. Вилик квай кIеретIда 1000 аскер ва кьулухъай къвезвай, чинеба рехъ атIана акъвазнавай кIеретIда 7000 аскер авай. И чIавуз Абдуллагь эфенди хуьре авачир. Ам вичин кIеретни галаз чапхунчийрихъ галаз женг чIугвазвай къунши хуьрерин агьалийриз куьмек гуз фенвай. Хуьре дишегьлийрини галаз гъиле яракь кьунвай 600 инсан амай. Аваранвийри сад лагьай кIеретI акI кукIварна хьи, кьвед лагьай кIеретI кичIела чуьнуьх хьанвай чкадай акъатнач. Муькуь юкъуз аваранвийри тамарай тIуз фена кьвед лагьай чIехи кIеретIдиз басрух гана.
     Аскерриз лезгийри чеб элкъуьрна юкьва тунвай хьиз хьана ва абуру кьулухъ чIугун къетI авуна. Аваранвийри чап­хунчийрин геле гьатна мадни цIудралди аскерар яна кьена. Гьа и чIавуз Абдуллагь эфендидин ва Самур дередин хуьрерин кIеретIар кукIварда лагьана женгерив эгечIай Гьайдар хандин ва Жалал бегдин кьушунризни лезгийри дуьнья сал авуна. Пуд юкъуз кьиле фейи дяведа Гьайдар хандин 4000 аскердикай 500 кас, Жалал бегдин 6000 аскердикай анжах 600 кас сагъдиз амукьна. Фарсар чпин лагердив агакьдалди лезгийри душмандин геле гьатна абурун са паярни яна кьена. И.Калушкина и вакъиадихъ авсиятда кхьенай: «Ибур акур гьукумдар (Надир шагь - М.М.) эхиз тахана шехьнай». (Килиг: ЦГВИА ф.420, оп. 1/47, ед.хр.10, л.84).
      И авторди къейд авурвал, Лезгистандизни Дагъустандиз басрух гун Надир шагьдиз багьа ацукьна. Кьве йисан къене адан кьушундин 100 агъзур аскердикай анжах 25-27 агъзур кас сагъдиз амукьна. Шагьди гьакIни 33 агъзур балкIанар, 79 туп, агъзурралди тфенгар, патрумар, мурз алай яракьар квадарна. Вичин кьилел ихьтин крар атанатIани, 1741-йисан сентябрдиз Аваристанда магълуб хьана 11 агъзур аскерар квадарай, октябрдин эвелра кьил хураваз Дербентдиз хтай Надир шагьдик гьиргьирдал алаз тIурутIум кткана.
 
Гьиргьирдал алайдан тIурутIум
 
    Русвагьвилелди магълуб хьана пер ханватIани, шагьдиз вичин чIулав ниятрилай гъил къачуз кIан хьанач. Адан гевилар кьаз алахъзавай сердерри ва министрри гьакимдихъ иллаки тIурутIум кутазвай. «Лезгийри басрухар гана чи аскерар кукIварна, кьушунар гъилерай фена, гьавиляй чун аварризни магълуб хьана. Ша чна лезгийрикай кьисас къахчун», – лугьузвай гъилибанри. «Лезгияр! Лезгияр! – лугьуз цIугъна шагьди, – куьне зи 66 агъзур аскер авай кьушундал эхир эцигна, гила за вири лезгийрал эхир эцигда. Эхир эцигда! Эхир эцигда!» Хер алай вакIа хьиз датIана цIугъзавай шагьдиз гъилибанри вич кьве кьил кутIунна къуйдиз вегьизвайдакай хабар авачир. Я адаз кичIела везирдивайни са акьуллу меслят гуз жезвачир.
     Эхирни дяведик цIай кутазвайбуру лагьайвал хьана. Шагьди лезгийрихъ галаз дяведиз гьазур хьун патал эмир гана. Сагъдиз амай 25 агъзур аскер кIвачIел ахкьалдарун патал абуруз са кьадар вахтунда хъсандиз къуллугъ авуна кIанзавай. Гьавиляй Надир шагьди вичин аскеррив Дербентдин патарив гвай хуьрерин агьалийрин мал-къара, техил, недай суьрсетар, тухуз жедай вири эменни тарашиз туна. И.Калушкина кхьизвайвал, шагьдин аскеррин тарашчивилин и кьил, а кьил авачир. «Абуру чкадин агьалийриз ахьтин гьелягьар кьазвай, ахьтин вагьшивилер ийизвай хьи, и крар къелемдиз къачун гзаф четин тир». (Килиг: АВПР, ф.77, 1741, д.4, л.349).
     А чIавуз Надир шагьдин дявейрикай кхьей бязи биографри малумат гайивал, и гьакимди са вилаятда тахсир квай са шумуд кас жагъайла, санлай вири вилаятдин агьалияр тахсирлу яз гьисабдай, абуруз гьахъсуз жазаяр гудай, и береда вири сергьятрилай элячIдай, са куьлуь-шуьлуьдилайни жемятдин эменни тарашиз тадай, гьатта вичиз муьтуьгъ тахьай, вичихъ галаз женг чIугур инсанар гъиле гьатайла абурун вилер акъуддай, кьилерикай минараяр туькIуьруьз тадай. Гьа иниз килигна шагьдин аксина женг чIугвазвай агьалийрин кьадар къвердавай пара жезвай.
     1741-йисан декабрдин эхирра Надир шагьди вичин вири къуватар кIватIна Табасарандал вегьена. Адан ниятдикай хабар кьур табасаранвийри виликамаз са кьадар гьазурвилер акунвай. Кьиблепатан Табасарандин  майсум Мегьамедан хва Муртузалиди Зиль, Калук, Жарагъ, Хучни, Дарвагъ, Руькел ва маса хуьрерай 10 агъзур кьван табасаранвияр кIватIна Рубас вацIун къерехда, къулай чкадал чинеба фарсарин рехъ хвена. Шагьди вичин кьушун кьве чкадал пайна. 12 агъзур аскерар Табасарандиз ва 15 агъзур аскерар Лезгистандиз рекье туна. Табасаранвийри вад юкъуз кьиле фейи дяведа шагьдин 9 агъзур кьван аскерар телефна. Абуру сагъ амай фарсарикай са агъзур кьван аскерар катзавайбурун геле гьатна кукIварна. Дербентдиз 2 агъзурдалайни тIимил аскерар хтана.
     Лезгийрихъ галаз генани чIехи женг кьиле фена ва ина шагьдин кьушундин кьилел лугьуз тежедай хьтин мусибат атана.
 
ЧIехи женг
 
      Абдуллагь эфендидин ва ахцегьви Мегьамедан кIеретIарни душман кукIвариз гьазур хьанвай. Санлай Къубадин ва Самур дередин хуьрерай 12 агъзур касди яракьар кьуна чапхунчийрин рехъ хуьз­вай. Абур эхирдалди кукIварун патал Абдуллагьа хъсан план туькIуьрнавай. И пландиз «Пуд фур» тIвар ганвай. Им акI лагьай чIал тир хьи, душмандин кьушундиз пуд чкадлай кIун ягъана ам пуд чкадал пайна кIанзавай. Гьар пай чара-чара кукIварун къарардиз къачунвай.
Шагьдин кьушун пуд чкадал паюн патал адаз пудра кьве къвалахъай бас­рух гун фикирда кьунвай. Кьушундикай атIанвай гьар са пай фад элкъуьрна цIарцIе тун герек тир. ЦIарцIе тунвай паярин – «фурарин» арада са верс ара хьана кIанзавай. Абдуллагьан фикирдалди «фурарай» са аскерни сагъдиз акъатна кIанзавачир. Сад лагьай «фур» арадал гъун патал кьегьал аваранвиди Самур вацIун къерехда душманди гадарна катнавай са туп кардик кутуна. ЦIиргъина аваз къвезвай кьушун садлагьана тупунай гайи цIу чаш туна. Тупунин гуьллейри са кьадар аскерар кьушундикай атIана кьулухъ чIугваз мажбур авурла лезгийри кьве патахъай абурал вегьена. Фарсари чеб элкъуьрна цIарцIе тунвай лезгийрихъ галаз кичIез-кичIез женг чIугвазвай. И гьал кьатIай Абдуллагьан атлуяр генани къетIидаказ абур кукIвариз эгечIна.
     Са версинилай лезгийри шагьдин кьушундин мад са пай атIана. И пайни фад элкъуьрна юкьва туна. Самурдин къе­рехда ахцегьви Мегьамеда гъуьлягъдин кьил – кьушундин кIвенкIвечи десте элкъуьрна цIарцIе туна. Инани фарсаривай герек тирвал женг чIугваз жезвачир. Абуруз Лезгистандин вири агьалийри чпел вегьенвай хьиз хьанвай.
     Абдуллагьани Мегьамеда чпин «фурара» гьатнавай чапхунчийрин кьилиз къван чимайдалай кьулухъ юкьван «фуруз» куьмек гана кIанзавай. План фад кьилиз акъудун патал Абдуллагьа тфенгар гвай лап хъсан нишанчияр кIвенкIве тунвай. Абуру гуьлле гана душмандин жергеяр са кьадар кьери авурдалай кьулухъ атлуйри басрух гана фарсар турунай акъуддайвал тир. Душмандин вилик пад ахьтин чкадал кьунвай хьи, адаз чуьнуьх жедай мумкинвал авачир. Капун юкьвал алай аскерар нишанчийри са-сад тварар хьиз юхдиз акъудзавай.
      Абдуллагьа няналди шагьдин кьушун жезмай кьван лап пара кьери авуна «фурар» агудун патал эмир гана. Са шумуд сятда кьиле фейи дяведа лезгийри душмандин кьушундин чIехи пай юхдиз акъудна. Эхирни абуру басрух гуз пуд «фурни» агудна ва са гьалкъа арадиз гъана. И гьалкъада душмандин 6 агъзурдалай гзаф аскерар амай. Лезгийри чеб элкъуьрна цIарцIе тунвайвиляй абурувай я инай акъатиз жезвачир, яни къерехдай куьмекар атун мумкин тушир.
Экуьн яралай Абдуллагьа: «Гуьлягъ хер алаз ахъайна виже къведач, адан кьил шупIна кIанда», – лагьана. Им ада вичин кIеретIда авайбуруз гайи ишара тир, яни инай са аскерни сагъдиз акъатна кIанзавачир. План кьилиз акъудун патал Абдуллагьа кIвенкIве туп кардик кутуна. Са патахъайни куьмек авачиз дуьздал аламай аскерар тупунин гуьллейрикай тIветIвер хьиз къирмиш жезвай. Тупунай цIай гайидалай кьулухъ лезгийрин атлуйри абурал вегьена. Фарсар акатайвал инихъ-анихъ катдамаз атлуйри турарив абурун кьилер серкIвер хьиз атIуз гадарна. Абдуллагьан ва Мегьамедан кIеретIри шагьдин кьушундиз ахьтин дуван кьуна хьи, инай са аскердивайни сагъдиз акъа­тиз хьанач. Фарсарин 15 агъзур аскер гуьлле акIайди хьиз юхдиз акъатайдалай кьулухъ Абдуллагьа Дербентда ацукьнавай шагьдал хабар ракъурна: «Итим ятIа кIеледа чуьнуьх тахьана майдандиз экъечI, чна ви амай кьушунринни пемпе цавуз акъудин».
      15 агъзур аскердикай са касни сагъ амачиз акур Надир шагьдин чанда кичI гьатна. Ада жезмай кьван фад инай катун къарардиз къачуна. Араяр са кьадар секин хьайи кумазни ам чинеба Ирандиз хъфена. И.Калушкина кхьейвал, «1741-йисан эхирра ва 1742-йисан эвелра табасаранвийри ва лезгийри шагьдин кьушунар акI кукIварна хьи, четин хьи, ада кьвед лагьай гъилера темягь туна абурун чилериз басрух гун». (Килиг: АВПР, ф.77, 1741, д.4, л.349, 352).
     Гьа и женгерилай кьулухъ халкьди Надир шагьдал «Ирандихъай атай гавур», «Пехъи кицIин вилер авайди», «Къаралмиш», «Гьаргьар Надир» хьтин лакIабар эцигна ва сифте яз женгиниз эвердай бендер туькIуьрна:
 
     Лезги, яхул, кърагъ виниз!
     Дидейрин мам квез гьалал хьуй!
     Вегьа кемен, галчIур душман,
     Бес им чаз вучтин завал хьуй?
 
     Халкьди аваранви Абдуллагь ва ахцегьви Мегьамед хьтин кьегьал рухвайрикайни цIудралди манияр туькIуьрнава. И къагьриманвилин манияр къедалди сивяй-сивиз физва:
 
     Мегьамедан Ахцегь кьушун
     Къвез рекьева Фиярикай.
     Хуьда лугьуз лезги эллер,
     Надир шагьдин цIаярикай.
 
     Лацу шивдал алай гада,
     Хци гапур къвалал хьурай.
     Къаралмишрин кьил кукIварай
     Абдуллагьаз гьалал хьурай!
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЦIийи йис дидед чIалан йис хьурай! С 20-летием, “Оки”! Лезги фольклордин няни “Гьажи Давуд” ктабдикай веревирдер
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Винел акъудзавачир делилар Къени крар авур хан Къефле кукIварай Абдуллагь Шабрандин тарих чирзава
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 3(319)
апрель, 2018

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ