Квахьай хуьрер
Квез чидани?  |  11(316) 2017      
     XIX-XX виш йисара чи хуьрерин кьилел чIехи мусибатар атана. Совет гьукуматди «гележег авачир  хуьрер» тIвар гана 1928-1970-йисара лезгийрин 80-далай гзаф дагъдин хуьрер арандиз куьчарна. Анжах Кьиблепатан Дагъустандин СтIал Сулейманан райондай 25 хуьр, Мегьарамдхуьруьн райондай 5 хуьр, Ахцегь райондай 11 хуьр, Докъузпара райондай 13 хуьр, Хив райондай 9 хуьр, Рутул райондай 5 хуьр арандиз акъудна. Чи бубайри бине кутур къадим хуьрер харапIайриз элкъвена.
     1966-йисан 20-апрелдиз Кьиблепатан Дагъустанда хьайи залзалади чи 26 хуьр чукIурна. 18 агъзурдалай гзаф инсанар дуьзенлухдиз куьч хьана.
Къебеле райондин ХХ асирдин 50-йисара гадарай хуьрерин сиягьдик Севреван (адаз Севреганни лугьудай), Сармаших, Мершер, Дуружа хьтин лезги хуьрер акатзава. Севреван хуьр Камарвандин кефер пата, Туьрян вацIун кьиле, Дагъустандин сергьятдал алай. Фин-хтун гьикьван четин тиртIани, Севреванда 300-дав агакьна кIвалер авай. Са береда и хуьрел вегьей Надир шагьдин кьушун рехъ жагъун тавуна кьулухъ элкъвенай. Хуьруьн кьилив гвай тамара ва кIамара вагьши гьайванрикай север генани пара жедай ва абурун ванер вириниз чикIидай. Гьавиляй хуьруьз «Севреван» тIвар ганай.
     Адалай алатайла Мершер хуьр къвезвай. Аниз фин генани четин тир. ГьакI ятIани ина 100-далай гзаф кIвалер авай.  Мершер лезгийрин хьел-чемерукIар, турар, жидаяр ва маса яракьар расзавай хуьрерикай тир. Мершервийри чпин яракьар Дагъустанда ва Ширванда маса гудай.
     ХIХ виш йисан эхирра Къебеледа КIамархуьр, Кьакьанхуьр, Пеленхуьр, КIеле, КIелепад, Цацанхуьр, Силибир, Дегьне хьтин хуьрер квахьна. ХХ асирда, яни са виш йисан къене тек са КцIар районда Дабур, 2-Яргун, Куьрел, КIеледхуьр, Хуьруьнхуьр, Гурсан, Магьмудхуьр, ЦIурухев, Рутар, Пеленхуьр, Кучумахуьр, Легар, ЧIаракIар, Юсуфахуьр тIварар алай 14 хуьр арадай акъатна.
     1837-йисуз Къубадин гъулгъула къаткурдайла урус генералри лезгийрин цIудралди хуьрер чукIурнай. 1840-йисан гатуз генерал-адъютант Граббеди лезгийриз ачухдиз лагьанай:
     «…Гьеле хьи, геж туш, муьтIуьгъ хьухь. ТахьайтIа чи кьушунри куь вири хуьрер чукIурда, куьн дуьзенлух чилерикай магьрумарда». (ЦГВИА, ф. ВУА, д. 6388, л. 178). А чIавуз урус кьушунрин чапхунчивилер себеб яз Къуба уездда КIуф, Тагъар, Уьзден, Маши, Харах хьтин хуьрерин гелер квахьна.
 
М.МЕЛИКМАМЕДОВ

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЦIийи йис дидед чIалан йис хьурай! С 20-летием, “Оки”! Лезги фольклордин няни “Гьажи Давуд” ктабдикай веревирдер
Статьи из этой рубрики
Аждагьандин йис алукьзава Шушада талыш чlалал радио? Кьве хтул Арчи чIал – гъвечIи чIал? Лезги магьлеяр
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 11(316)
декабрь, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ