Чакай гьикI мусурманар хьанай?
Тарихдин геле аваз  |  10(315) 2017      
     Алупандин пачагь Урнайран вахтунда, IV виш йисара христианвал кьабулай лезгийри чпин гъуц диндин са кьадар адетарни хуьзвай. Са бязи вилаятрин агьалийри цIийи дин эхирдалди кьабулначир. Гъуц диндин бязи адетар къедалди хвенвай лезгийри VII виш йисара арабри чи чилерал гъайи ислам динни гьасятда кьабулнач. Тарихчийри кхьизвайвал, и дин кьабулиз тун патал арабри 150 йисуз лезгийрихъ галаз женг чIугунай.
     642-йисуз чи бубайри чпин чилериз басрух гайи Салман ибн Рабиадин кьушунар хазаррихъ галаз санал кукIварайдалай кьулухъ арабри лезгийрив ислам дин гужуналди кьабулиз тун къарардиз къачуна. 722-йисуз арабрин кьушунри Харис ибн Амр кьиле аваз лезгийрин уьлкведал вегьена. Адавай анжах са шумуд хуьр кьаз хьана. Харис пашман яз кьулухъ элкъвена ва ам вичин къуллугъдилай алудна. Гьа йисуз Сабас кьиле аваз лезгийри арабрихъ галаз чIехи женгерик кьил кутуна.
     И вакъиайрилай кьве варз алатайла арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа чи бубаяр муьтIуьгъарун патал 60 агъзурдав агакьна мислимрикай кьве кьушун туькIуьрна. Ахцегьин патав кьиле фейи женгера 7 агъзур кьван арабар гьелек хьана. Гьавиляй и сердерди Самурдин къерехда лезгийрин 40-далай гзаф хуьрер чукIурна, чпин аксина женг чIугур агьалияр турунай акъудна ва есирда кьур 2700 кас Сириядиз ракъурна.
     725-726-йисара гзаф залум сердер Масламади араб чеш­мейра Лакз хьиз къалурнавай Лезгандал вегьена. Сифте женгера магълуб хьайи ада кьулухъ чIугуна Къайтагъдиз басрух гана. Инаг кьурдалай кьулухъ Табасарандал вегьей сердерди и вилаятдин агьалийри эхирдалди женг чIугуниз килиг тавуна табасаранвияр магълуб авуна. Ни ислам дин кьабулнатIа, абурун эменнияр вахчуна, ни кьабулначтIа абур вири яна кьена. (Килиг: Саидов М.С., Шихсаидов А.Р. «Дербенднаме». - В кн.: Восточные источники о Дагестане. Махачкала, 1980. С. 36-37).
     Табасаранвийрилай кьулухъ мад гъилера лезгийрал вегьей Масламадивай анжах са шумуд хуьр муьтIуьгъариз хьана. Адалай кьулухъ атай сердерривайни Лезган кьиляй-кьилди гъилик кутаз хьанач. Эхирни араб гьакимри лезгийриз дидед чIалал кIел-кхьин къадагъа авуна. Мадни хийир хьанач. Гьатта пуд виш йис алатайдалай кьулухъ, яни Х асирдани Лезгандин гзаф агьалийри, иллаки Самур дереда ва Чирагъ вацIун къерехда яшамиш жезвай лезгийри гьелени чпин гъуц дин хвенвай ва ислам кьабулнавачир. (Килиг: История Дагестана. Т.I. М., 1967. с.195-200).
     XIII-XIV виш йисара мон-голар гужуналди лезгийрив ислам дин кьабулиз тун патал алахънай. И ниятдалди 1318-йисуз Уьзбек ханди Лезгистандиз гьужумнай. Лезгийрихъ галаз дяведа гзаф ивияр экъичай ада чи шегьерарни хуьрер барбатIнай. ГьакI ятIани адавай Лезгистандин гзаф агьалийрив ислам дин кьабулиз таз хьаначир. (Килиг: Ализаде А.А. Борьба Золотой Орды и государства Ильханов. Баку, 1949).
     Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, диндин пердедик кваз уьлквеяр чапхунзавай Тимурленга ислам дин кьабулиз тун патал лезгийриз иллаки чIехи зулумар авунай. И вакъиайрин шагьид хьайи тарихчи Фома Мецопскийди кхьейвал, Тимурленга 10 агъзур (са бязи чешмейра и рекъем 25 агъзур яз къалурнава) лезгияр Афгъанистандиз куьчарнай. Гуржийрин са хроникада икI кхьенва: «Лезгияр виликди христианар тир. Ингье Тимура гагь ялтахвал ийиз, гагь кичIерар гуз абур муьтIуьгъарна исламдин рекьиз гъана. Абуруз арабрикай фекьияр тайинарна ва и фекьийриз лезги аялриз арабдалди кIел-кхьин чирун патал эмир гана. Ада гьакIни ихьтин буйругъ гана: инлай кьулухъ лезгийри чпин чIалал кIел-кхьин чир тавурай.» (Килиг: «Известия грузинских летописей о Северном Кавказе и России//Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Тифлис, 1898. Вып. ХХII. с. 51).
     Урусрин тIвар-ван авай алим П.К.Услара ХIХ виш йисара къелемдиз къачур вичин «Куьре чIал» ктабда гьахълу яз кхьенай хьи, лезгийри гзаф йисара исламдин аксина женг чIугунай ва гьавиляй арабри абуруз «михьи туширбур», яни «мусурман туширбур» лагьанай.
 
М.МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Женгера фейи уьмуьр Дагъдин синел са хуьр алай Къефле кукIварай Абдуллагь Незабываемый вечер
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Винел акъудзавачир делилар Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай? Tarixi ad bərpa olunmalıdır
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ