Къефле кукIварай Абдуллагь
Тарихдин геле аваз  |  10(315) 2017      
     1734-йисан гатфариз султан I Магьмуда Шамахида ацукьнавай Ширвандин хан Сурхаял чар ракъурна, 1733-йисуз Туьркиядини Иранди кутIунай икьрардив кьадайвал, шегьер фарсарив вугун тIалабна. Туьрквери чпиз муьтIуьгъ тежез аслу тушир сиясат тухузва лугьуз Гьажи Давуд алцурарна кьурдалай кьулухъ Сурхай тахтуниз акъуднай ва адакай чпин вассал хьиз менфят къачузвай. Ингье вассал Сурхаяз и гъилера вичин агъадикай хъел атана ва ада султандал ракъурай чарче кхьена: «Шамахи заз туьрквери багъишнавайди туш, ам зи лезги асланри турарив къачунвайди я» (Килиг: Архив внешней политики России. ф.77, 1734, д.7, ч.2, л.145-146 об.).
     Султан кваз такьуна адаз ихьтин векъи жаваб гайи Сурхай Ирандин гьаким Надир шагьдихъ галаз дяведиз гьазур хьана. Ингье Гьажи Давудаз хиянат авурдалай кьулухъ гзаф лезгияр хандин кьушундай  акъатна хъфенвай. Гьавиляй адахъ женг чIугвадай къуватар тIимил амай. И кардикай хабар кьур Надир шагьди июндин эхирра Сурхаян кьушундал вегьена ва ам кукIварна. Сурхай Кумухиз, анайни Аваристандиз катна.
     1735-йисан гатфариз Россияни Туьркия сад-садахъ галаз дяведиз гьазур жезвай чIавуз Къаф­къаздин гзаф чилер цIийи кьилелай Ирандин гъиле гьатна. Кьве империяди дяве ийизвай йисара (1735-1739) Жар-Балакендин, Табасарандин ва Лезгистандин агьалийри шагьдин аксина бунт къарагъарна. И бунт къаткурдайла Надир шагьди кьвед лагьай гъилера Шаррат дереда Сурхай хандин кьушун кукIварна ва Къазикъумухдин гьаким мад Аваристандиз катна.
     1737-1739-йисара Афгъанистан ва Кеферпатан Гьиндистан кьурдалай кьулухъ Надир шагьди Къафкъаз кьиляй-кьилди муьтIуьгъарун къарардиз къачуна. 1741-йисан майдиз ада Лезгистан ва Дагъустан гъилик кутан патал 100 агъзур аскердикай ибарат кьушун туькIуьрна ва и вилаятрал вегьена. (Килиг: Сардадвар А.Т. Тарих-е незами ва сийаси-йе довране Надершах-е Афшар. Техран 1395/1975, с. 736). Идалай гъейри ада гуржийривайни лезгийриз басрух гун тIалабна. (Килиг: АВПР, ф. 89, 1741, д. 12, л. 600). Кьве чIехи кьушун туькIуьрай, сад лагьай кьушун Дагъустандиз ракъурай шагьди вичи 66 агъзур аскердин кьиле аваз Лезгистандал вегьена. (Килиг: АВПР, ф. 77, 1741, д.4, л.247 об.). Гзаф ивияр экъичайдалай кьулухъ чапхунчиди вичиз муьтIуьгъ жезвачир агьалияр вири са кьиликай яна рекьин патал эмир гана. И эмирдикай кичIе хьайи Дагъустандин са бязи гьакимар чпин халкьарин азадвилихъ ялзавай мурадрин акси яз Надир шагьдин кьилив атана адаз муьтIуьгъ хьана. Абурун арада къазикъумухви Сурхай хан, Таркидин шамхал, Табасарандин гьаким ва масабур авай. Лезги гьакимрикай садни Надир шагьдин кьилив атанач ва абуру чапхунчийрихъ галаз эхирдалди женг чIугун къарардиз къа­чуна. И карди пехъи шагьдихъ гзаф хъел кутуна.
 
Пехъи шагьдин хъел
 
     Шагьди вичин везирдиз эверна лагьана: «Уцмий Агьмедханан кьушундивай чи 24 агъзур аскердин хурук са варз таб гуз хьанач, бес лезгийри зи 66 агъзур аскердин хурук са шумуд вацра гьикI таб гузва?» Везирди: «Лезгияр гзаф женгчи халкь я, - лагьана, - абурун дишегьлийри ва аялрини чахъ галаз дяве ийизва.» «Вуч?» - лагьана шагьди акI цIугъна хьи, вири сердерар са легьзеда адан кьилив кIватI хьана. «Дишегьлийрини аялри зи аскерар кукIварзава ман!» - лагьай шагьди дилиди хьиз вичин сердеррин хуруз гъутар чуькь­вена. Ахпа пехъидаказ гьарайна: «Кьисас! Кьисас!» ГьикI? Суалдиз вилерал кIвенкIвер алай шагьди вичи жаваб гана: «Вири лезгияр Ирандиз суьргуьн ая!» Сердерри и эмир къачур кумазни чпи гъилик авунвай лезги хуьрерал вегьена ва динж агьалийриз зулумар авуна. Надир шагьдин эмирдив кьадайвал, адан гъилибанри Къубадинни Куьредин хуьрерай са шумуд агъзур (бязи чешмейра 12 агъзур къалурнава) лезгияр Ирандин Хорасан вилаятдиз куьчарна ва чи чилерал и уьлкведай 900 фарс хизанар гъана. (Килиг: Сотавов Н.А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в., М., 1991. с.103).
     И карди лезгийрихъ ахьтин хъел кутуна хьи, дагъдин хуьрерин агьалиярни галаз чапхунчийрин аксина женгиниз къарагъна. Гьавиляй шагьдин гъилибанривай гзаф лезги хуьрер куьчариз хьанач. А хьурерин агьалияр вири сад хьиз чапхунчийрихъ галаз женгерив эгечIна. И женгера Яргун, ЭчIехуьр, Кузун, ЧIакIар, 
Уьнуьгъ, СтIур, Аваран, Хьилер, Бутхуьр, Испик, КIварчагъ, Агъа СтIал, Курхуьр, Ивигар, КIеле хьтин хуьрерин ва маса хуьрерин агьалияр иллаки тафаватлу жезвай (Килиг: АВПР, ф.77, 1741, д.4, л.278).
     Чапхунчийри са бязи хуьрера акьван ивияр экъичнай хьи, абурукай садбурун тIварар гуьгъуьнлай дегиш хьанай ва и гафунихъ галаз алакъалу яз цIийи тIварар арадал атанай. Месела, Ивигар хуьруьн кьуьзуьбуру ихтилатзавайвал, и чкадин тIвар «иви» ва «гар» гафарикай я. И хуьруьн жемятди Надир шагьдин аскеррихъ галаз кьегьалвилелди женг чIугунай ва а чIавуз гару тухудай кьван ивияр экъич хьанай. Маса хуьрерин агьалиярни гьа икI эхирдалди душмандин хура акъвазнай. А чIавуз Россиядин Иранда авай резидент И.Калушкина лагьайвал, Лезгистандин хуьрер къачуз тежер кIелейриз элкъвенай. И кIелеяр шагьдин кьушунрин хура эхирдалди акъваззавай.
 
КIеледиз элкъвей хуьр
 
     Резидентди гайи малуматрай акваз­вайвал, иранвийрихъ галаз жен­гера кIеледиз элкъвей хуьрерикай сад Аваран тир. Тек са и хуьряй 300 кас гъиле яракь кьуна женгерив эгечIнай. (Килиг: АВПР, ф.77, 1741, д.4, л.278). Аваранвийриз Туьркияда кIелна хтай Абдуллагь эфендиди регьбервал гузвай. Ада гуьгъуьнлай къунши хуьрерин агьалиярни вичин кIеретIдиз желб авунай. 1000-далай гзаф атлуйрин кьиле аваз гъафилдай чапхунчийрал вегьизвай Абдуллагьа абурухъ гзаф зарар хкIурнай. Са шумуд вацран къене Надир шагьдин 4 агъзурдалай гзаф аскерар терг авур Абдуллагь кьун паталди фарсари гзаф алахъунар авунай. Гьатта и кьегьал кас яна кьейидаз 2 агъзур туьмен къизил пул гуда лагьана хиве кьунай.
     Чпин чIулав ниятди кьил кьун тавурла, шагьдин гъилибанри Аварандал 3 агъзур аскердикай ибарат кIеретI ракъурна хуьр чукIурун къетI авуна. ГьикI ятIани и кардикай вахтунда хабар кьур Абдуллагь эфендиди хуьр хуьн патал душмандихъ галаз женгиник кьил кутуна. Ягъунра 2 агъзур кьван аскерар квадарай иранвийри кьулухъ чIугуна. Гуьгъуьнлай абуру мад хуьруьз басрух гана, амма фарсаривай Аваран кьуна чукIуриз хьанач.
     И.Калушкина 1741-йисан 29-августдиз гайи малуматда къалурнавайвал, «итимрихъ галаз санал, лугьуз тежедай кьван тажублу кар ятIани, дишегьлийрини гъиле яракь кьуна бейхабардиз фарсариз басрух гузвай, гзаф аскерар яна рекьизвай, абурал залан хирер ийизвай.» (Килиг: АВПР, ф.77, 1741, д.4, л.392).
     1741-йисан эхирра Абдуллагь эфендидин кIеретIда 3 агъзур кьван лезгияр авай. Идалай гъейри 60-далай гзаф маса лезги хуьрерай 10 агъзурдав агакьна инсанар женгерив эгечIнавай. И.Калушкина кхьизвайвал, абуру Агьмед хандин ва Сурхаян хва Муртузалидин кIеретIрихъ галаз санал декабрдин вацра шагьдин  лагердиз басрух ганай ва «шагьдиз идакай гзаф кичIе хьанай.» 1742-йисан эвелра И.Калушкина кхьенай: «Шагьдин кьушун вири патарихъай игьтияж­дин къене ава… гьавиляй адахъ гьатта лагердивай са версинин яргъа авай хуьр чукIурдай гужни авач… Лезгийрал вегьиналди ада (шагьди-М.М.) гзаф залан кардик кил кутуна ва гьавиляй Ирандин сузаяр атIузвач.» (Килиг: ЦГВИА, ф.420, оп. 1/47, ед.хр.129, л.114).
 
Сузаяр
 
     Ирандин сузаяр атIун патал Надир шагьди вичиз муьтIуьгъ хьайи гьакимривай Дагъустандай 20 агъзур аскер кIватIун тIалабна. Ингье гьакимри гьарада сакIа и кардикай кьил къакъудна. Вучиз лагьайтIа абуруз шагьдин кьушун гъилерай фенвайди вилералди акунай. Дербентдив агакьиз 15 верс амаз Надир шагьди туькIуьрай лагерда 12 агъзур фарс аскерар гишила ва мекьила авай. Лезгийрин кIеретIрини фад-фад басрух гуз абуруз кичIерарзавай. А чIавуз и лагерда хьайи Россиядин маса резидент В.Братищева малумат гайивал, лагердин кьуд пад кьиляй-кьилди кьенвай инсанрин ва гьайванрин мейитрив ацIанвай. Садани мейитар кучукзавачир. Акьван мейитар кIватI хьанвай хьи, абурулай камна фин мумкин тушир. Гуьгъуьн­лай и лагердиз халкьди «Иран-Хараб» («Ирандин харапIа») хьтин тIвар ганай.
     ХъуьтIуьни аскеррриз тади гуз­вай. Абур гишила ва азарлу жез рекьизвай. Абурун командирри В.Бра­тищеваз хиве кьурвал, аскерри чпив гвай барут чкадин агьалийри гузвай фак дегишарзавай. 10 фарс аскердивай са лезгидин хура акъвазиз жезвачир. Ихьтин гьалар акур В.Братищева кхьенай: «Вили атIузмай кьван виринра шагьдин гьерекатдин ктIай майваяр аквазва. Кьве йисан къене Дагъустан пата адавай са агалкьунни къазанмишиз хьанач, акси яз вичин гьукумат чкIидай гьалдиз гъана, халкь гьалдай ракъурна, кьушун квадарна, вири такьатдай вегьена…» (Килиг: Соловьев С.М. История России. Кн.11, т.21, М.,1963, с.197; Годдуси М.Х. Надер-намэ. Хорасан (Мешхед), 1379/1960, с.264).
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Женгера фейи уьмуьр Дагъдин синел са хуьр алай Незабываемый вечер Сavab aldıq, amma...
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Винел акъудзавачир делилар Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай? Tarixi ad bərpa olunmalıdır
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ