Чи гафар
"Самурдин мектеб"  |  9(314) 2017      
Гъиргъир
 
     И гафуникай кар, гьал умудсуз хьайи чIавуз, чIур жез са тIимил амайла, я рекьида, я амукьда лугьудай шартIара менфят къачуда. Профессор Р.Гьайдарован фикирдалди, чи чIалан и гафунин дуьм-дуьз мана урус чIалан «на слюняной волоске» лугьудай манадин хьтинди я.
Академик А.Гуьлмегьамедова и гафунихъ мад кьве мана авайди къалурнава: 1) лап куьруь вахт; Ам тарцяй аватиз са гъиргъир тир амайди; 2) ван; Чхрадин гъиргъир атIана.
 
ДакI, рак, тIвек
 
ДакI - кIвалин къене патан цла месер ва пекер эцигун патал раснавай чка.
Рак - кIвализ, дараматдиз гьахьиз-экъечIдай чка.
ТIвек - сагъ чин авай затIунин (кьулунин, цлан, парчадин) са патай муькуь патаз авунавай чка. А.Гуьлмегьамедован гафарганда ва лезги чIалан орфографиядин гафарганда и гаф тIекв хьиз кхьизва.
Р.Гьайдарован фикирдалди, «и гафар са дувулдинбур яз гьисабдай делилар ава: а) къурулушдин, сесерин ухшарвилер; б) мана-метлебдин мукьвавал; в) къуша формаяр хьун: тIеквен, дакIар, рикIин.
И гафар чеб-чпивай чара хьун, яни гьар сад кьилдин гафуниз элкъуьн икI кьиле финиф фикирдиз къвезва: тIвек-дакI-рак
 
Жими-журу
 
     Жими-журу лагьайла чна хапIаяр, чими хуьрекар фикирда кьазва. И гаф жими лугьудай дибдикай ва гьадав вичи кьадай тикрар тапан гаф, вичихъ кьилдин мана-метлеб авачир сесерин комплекс акал хьана, месела, тIимил-шимил хьиз, арадиз атайди яз кьатIуниз жеда.
Гьакъикъатда и гафуник халисан, чпихъ сад муькуьдаз акси манаяр авай кьве диб, кьве гаф ква: жими «кьери», «яд гзаф квай» ва журу «экъи хьанвай.»
 
Кавха
 
     Лезги чIала и гафунин мана «хуьруьн чIехиди» тир. Гила ам маса гафари эвез авунва. Чи чIалан алим Р.Гьайдарова «кавха» гафуниз ихьтин баян гузва: «Ери-бинедин жигьетдай им лап къариба келима я, ам асилдай «кьунан хва» ва я «кьун» вич лагьай мана авайди тир.
     Гафунин сифте пай гав - «дагъдин цIегь, кьун» я, - ха, хва, «гада, хва» лагьай чIал я… «Гавра хва» манадилай гъейри, лезги чIала и гаф макьамдин  тIвар язни («Авар кавха») ишлемишда. И дуьшуьшда гьам кьуьлуьнин, макьамдин туьнтвал (хкадарун) ва мумкин я гьа макьамдал аварри рикI алаз кьуьлер авун фикирда кьунва.»
 
Къиргъа
 
     Етим Эминахъ ихьтин са бенд ава:
 
Агъади авурбур мукьва
Инсанривай яргъа жер туш.
Лачин, туьлек авай векье
Гъуьрч ийидай къаргъа жер туш.
 
     Са гафни авачиз, и бендина шаирди «къаргъа» гафуникай рифма хьиз устадвилелди менфят къачунва. Манадин жигьетдай и гаф кьабулиз жезвач: къаргъа гъуьрч ийидай ничхир туш эхир.
И гаф къиргъа хьунухь герек я. Профессор Р. Гьйдарова вичин «Лезги чIалан этимологиядиз гьахьун» (Магьачкъала, 2005) ктабда тестикьарзавайвал, лезги чIала «чинеруг» мана авай вичин хсуси гаф къиргъа авайди тир. Дарги чIала чавай къачунвай и гафуникай къедалди къиргъу («чинеруг») хьиз менфят къачузва.
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Дагълар гъарикI я Чаз ихьтин ктабар кIанзава Niyə əbədiləşdirilmir? В поисках талантов
Статьи из этой рубрики
"Самур" газетдин дустар Хайи чIалаз икрамзава Лезги аялар патал сайт Уфтан хьана Алакьунар авай аялар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 9(314)
октябрь, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ