Чаз авур мад са чIуру къаст
Архиврин геле аваз Тарихдин геле аваз  |  9(314) 2017      
     Пачагьлугъдин Урусатдин вахтунда лезгийрин кьилел гьихьтин мусибатар гъанатIа, чи халкь вири патарихъай гьикI кукIвариз алахънатIа субутзавай делилар къвердавай мадни гзаф винел акъатзава. Кьилди чи хизанрихъ ва кьадардихъ галаз алакъалу бязи делилриз вил вегьен. Алатай девирра чахъ гьихьтин хизанар авай? Чи кьадар гьикI гьисабзавай? И суалриз гзаф жавабар къвезва. Чавай са шумуд хуьруьн мисалда XIX виш йисариз талукь архивдин материалрал бинелу тир бязи жавабар гуз жеда.
     XIX виш йисарин кьвед лагьай паюнилай гатIумна урус пачагьдин эмирдалди лезги хуьрерин хизанра яшамиш жезвай агьалийрин кьилдин сиягьар туькIуьрнай. И сиягьрай а чIавуз лезги хуьрера агьалийрин кьадар гьикI пара жезвайтIа хъсандиз кьатIуз жезва. Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, XIX виш йисарин эхирра чи чилерал хьайи урус ва къецепатан уьлквейрин бязи сиягьатчийри лугьузвайвал, лезги хуьрера агьалияр кьве жуьреда - йигиндиз ва тIимил йигинвал кваз артух жез­вай. И делил фикирда кьуна вичин агьалияр йигиндиз пара хьайи Къуруш хуьруьн ва тIимил йигинвал кваз пара хьайи Игъир ва Балужа (КIурукIнар) хуьрерин сиягьриз вил вегьен. И сиягьар 1865-йисуз ва 1886-йисуз туькIуьрнавайбур я. (Дагъус­тан Республикадин Гьукуматдин Архив. Ф.21.Сиягь 5. Д.55. Ч.425-692).
     Самур округдин Къуруш хуьруьн 1865-йисан 1-январдиз авай сиягьдив гекъигайла ина 480 кIвал ва са гьакьванни хизанар авай. Санлай хуьре 1865 инсан яшамиш жезвай. 1886-йисуз, яни кьвед лагьай гъилера туькIуьрнавай сиягьда кIвалерин (хизанрин) кьадар 715-дав, агьалийрин кьадар 5400 касдив агакьнава. 21 йисан къене кIвалерин кьадар 48%, инсанрин кьадар лагьайтIа, тахминан пудра пара хьанва.
     Сиягьрай аквазвайвал, а чIавуз гзаф лезги хизанар къалинбур тир. 1886-йисуз Къурушдал 8 касдикай ибарат тир 100 хизан, 9 касдикай ибарат тир 60 хизан, 10 кас агудзавай 62 хизан, 14-17 касдикай туькIвенвай 40 хизан алай. 12 хизандин гьар сада 18-25 кас яшамиш жезвай. Селиман хва Алиман ва Али Аскеран хва Къарадин хизанрин гьар сада 25 кас авай. (Килиг: ДРГь.А.Ф.21. Сиягь 5. Д.55).
     Архивдин материалрай малум жезвайвал, чи хуьрера гзаф йисара яшамиш жезвай инсанарни тIимил авачир. 1892-йисуз Къурушдал хьайи машгьур географ  А.В.Пастухова малумат гайивал, а чIавуз ина чпин яшар 90-120 тир 25, 80 тир 200-далай гзаф инсанар яшамиш жезвай.
     Самур округдик акатзавай Игъир ва Балужа (КIурукIнар) хуьрерин агьалияр Къурушрив гекъигайла са акьван йигиндиз артух жезвачир. ГьакI ятIани 1865-йисалай тафаватлгъирдал кIвалерин кьадар 18-23%, агьалийрин кьадар 1,5-2 гъилера артух хьанай. 1886-йисуз Игъир хуьре 156 кIвал (хизан) авай. Ина 8 касдикай ибарат тир 30, 12 касдикай ибарат тир 12, гьакIни 15 кас агудзавай 12 ва 20-21 касдикай туькIвенвай 4 хизан яшамиш жезвай. Мегьамед Челебидин хизан лагьайтIа, 38 касдикай ибарат тир. (Килиг: ДРГь.А.Ф.21. Сиягь 5. Д.55).
     КIурукIнар хуьруьн 1886-йисан 1-январдиз авай сиягьдив гекъигайла, ина 76 кIвал (хизан) авай. 24 хизандин гьар сада 8-10 кас яшамиш жезвай. Амай хизанар 5-7 касдикай туькIвейбур тир.
     Гьа икI, чна са шумуд йисан къене Самур округдик акатзавай хуьрерикай 40 хуьруьн сиягьар тупIалай авуна. А хуьрерин 60% чпихъ 200-300 кIвал, 25% 150-200 кIвал, амайбур 70-120 кIвал авайбур я. Гьар сада 60-80 кIвал авай са шумуд дагъдин хуьрер хкатайтIа, а чIавуз Самур округдин хуьрерин чIехи пай чпихъ 200 ва адалай гзаф кIвалер авай хуьрер тир.
     Гьа ихьтин делилриз, чи агьалийрин кьадар датIана пара хьуниз килиг тавуна урус пачагьдин гъилибанри лугьуз тежедай хьтин къалпвилериз рехъ ганва. 1850-йисан документ­ра къалурнавайвал, а чIавуз Самур округдик 53 хуьр акатзавай. Округдин анжах Ахтыпара, Алтыпара ва Докъузпара магьалрин 45 хуьре 73 агъзур агьалияр яшамиш жезвай. 1886-йисуз, яни 36 йис алатайдалай кьулухъ абурун кьадар 78 агъзур тирди, яни 5 агъзур кас артух хьанвайди къалурнава. Им чрай вечрез хъуьруьн гъидай рекъем я. Куьре округда 80 агъзур кьван агьалияр авай.
     1897-йисуз Урусатда агьалияр кхьидайла Самур округда 48055, Куьре округда 55233 кас, вири санлай 103288 лезгияр яшамиш жезвайди къалурнава. Гьа икI, статистикадин делилралди 1886-йисуз кьве округда авай 158 агъзур лезгийрин кьадар 55 агъзур кьван тIимиларнава. Чна тухвай ахтармишунрай малум жез­вайвал, 1865-йисалай 1897-йисал къведалди урус чиновникри Къуба пад галачиз анжах Куьре пата лезгийрин кьадар кьудра тIимиларнава. Им Къаф­къаздин дяведин вахтунда урус чапхунчийрихъ галаз кьегьалвилелди женг чIугур лезгийрикай кьисас къах­чун тир. Имам Шамилан гьерекат муьтIуьгъарайдалай кьулухъ Куьре ва Къуба патай Туьркиядиз суьргуьн авур 200 агъзурдав агакьна лезгийрин кьадар са сиягьдани къалурнавач. 1897-йисуз лагьайтIа, Куьре пата лезгийрин кьадар статискади къалурнавай 103 288 кас ваъ, 183 агъзур касдилай гзаф тир.
     Машгьур урус этнограф Л.И.Лаврова кхьизвайвал, Совет гьукуматдин сифте йисара Кьурагьа чеб 30 касдикай ибарат тир са шумуд хизан авай. XIX виш йисарин эхирралди лезгийрин Ахцегь, Кьасумхуьр хьтин меркезра, Миграгъ, КIири, Мацар, КIварчагъ, Луткун, Курхуьр, ЧIилихъ, Мискискар хьтин хуьрера ва маса чкайра чеб 15-17 касдикай ибарат тир хизанар генани гзаф дуьшуьш жезвай. Са бязи хизанар къалин хьунин себеб ина мехъерарнавай пуд-кьуд стхадин хизанар санал яшамиш хьунухь тир. XIX виш йисарин эхирра ихьтин хизанар кьери жез гатIумна. (Килиг: Лавров Л.И. Народы Кавказа. М., 1960. С.513).
     ЧIехи лезги хизанар кьери хьунихъ са шумуд себеб авай. Кьилин себебрикай сад пачагьлугъдин Урусатди лезгияр яшамиш жезвай районриз фикир тагун тир. Ина халкьдин сагъламвал хуьн патал са медпункт кьванни авачир. Гьавиляй Л.И.Лаврова вичин «Лезгияр» очеркда кхьенай: «ТIегъуьн - тиф, дифтерия, скарлатина ва маса галукьдай азарар вишералди инсанрин эхирдиз акъатна. 1892-йисуз Куьре округда тIе­гъуьн галукьай 5608 касдикай 2591 кас, Самур округда 2968 касдикай 1429 кас кьена. Дагъларин ценерив гвай хуьрериз атай цIаяр чIехи мусибатриз элкъвена. Гилан Кьасумхуьруьн райондин  Агъа СтIал, Юкьван СтIал, Вини СтIал, Къазмаяр хьтин хуьрерин агьалийриз, санлай и райондин 90 процентдив агакьна агьалийриз цIаяр атана. 1917-йисалди Дагъустандин лезги чилерал яшамиш жез­вай вири агьалийриз анжах кьве духтурди къуллугъзавай.» (Килиг: Мад гьана, ч. 516-517).
     Архивдин материалрай малум жезвайвал, 1912-1916-йисара лезгийрин 130-далай гзаф хуьрериз цIаяр атанай. Урус пачагьдин гъилибанри и баладин вилик пад кьун паталди са чарани акуначир ва гьавиляй 14 агъзур кьван лезгияр тIегъуьндикай телеф хьанай. Гьа и жуьредин геноцид кьиле тухуналди урус пачагьди Къафкъаздин дяведа вичин азадвал  патал женг чIугур лезги халкьдилай кьисас къахчуна. 
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Дагълар гъарикI я Чаз ихьтин ктабар кIанзава Niyə əbədiləşdirilmir? В поисках талантов
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Винел акъудзавачир делилар Къени крар авур хан Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 9(314)
октябрь, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ