Винел акъудзавачир делилар
Абур чакай вучиз чуьнуьхарзава? Тарихдин геле аваз  |  8(313) 2017      
(Эвел газетдин 2017-йисан 30-август тилитда)
 
     Агьалияр куьчарун акьван залан шартIара кьиле тухузвай хьи, рекьера агъзурралди инсанар гьелек жезвай. И кардикай хабар кьур Европади урус пачагьдиз вичин наразивал къалурна. Англияда куьчарзавайбуруз куьмек гун патал кьилди комитет арадал гъана. Комитетди къаф­къазвийриз куьмек патал гзаф пулар кIватIна.
     И делилар, гьакIни Кеферпатан Къафкъаздин халкьарин кьилел гъайи мусибатар чуьнуьхарун, империядин чапхунчивилин сиясат гьахълуз акъудун патал либерал тарихчи В.О.Ключевскийди кхьенай хьи, дагъустанвияр, лезгияр, чеченар, черкесар вагьши та­йифаяр я. Россияди вичин стратегиядин везифаяр гьялун патал абур муьтIуь­гъарна кIанзавай. (Килиг: Ключевский В.О. Т.5. Москва, 1958. С. 195-196).
     Гьам Урусатдин, гьамни къецепатан уьлквейрин гзаф сиясатчияр, алимар ва кхьирагар и фикиррин акси экъечIна. Французрин сейли къелемэгьли Шанд­реди 1887-йисуз кхьенай: «Аслу тушир вахтунда чеченар кьилди жемият хьиз авай ва абур халкьдин собраниди идара ийизвай. Агъаяр, гьакимар авачиз вири саки сад хьиз яшамиш жезвай… Чеченвияр лугьуз-хъуьредай, рикI ахъа, акьулдин хцивал авай инсанар я. Урусрин офицерри абуруз «Къафкъаздин французар» лугьуда».
     Брокгаузан энциклопедияда чеченри ва лезгийри Къафкъаздин дяведа къугъвай ролдикай икI кхьенва: «1840-йисал къведалди чеченвияр Россиядихъ галаз ислягьвилелди рекье физвай. Ингье а йисуз абур бейтерефвал чIуриз мажбур хьана. Урусар гзаф хъел аваз абурувай яракьар вахчуз алахъна. Гьавиляй чеченвияр машгьур Шамилан патаз элячIна ва абуру 20 йисуз датIана Россиядин аксина женг чIугуна, нетижада эхиримжидан лугьуз тежедай кьван чIехи къуватар терг хьана…
     …МуьтIуьгъ тахьун, викIегьвал, зиреквал, дурумлувал, эхирдалди душмандин хура акъвазун, секинвал хуьн женгина лезгийрин кьетIенвал я ва икI тирди фадлай вирида, гьатта абурун душманрини хиве кьунва.» (Энциклопедический словарь Т.38. С. 785-786. СПб., Брокгауз-Ефрон, С.-Петербург).
     Гьа и чешмеда къалурзавайвал, гьам чеченвияр, гьамни лезгияр а чIавуз азад жемиятар хьиз яшамиш жезвай. Абуру чун вири «уьзденар» (азадбур, барабарбур) я лугьузвай ва абуру гзаф крарал гьалтайла Урусатда авачир демократиядин къайдайрикай менфят къачузвай. Аквазвайвал, ихьтин халкьар «вагьшибур» хьунухь мумкин тушир ва империядин гъилибанри чиз-чиз, къастунай абур вири дуьньядиз «вагьши тайифаяр» хьиз къелемдиз гузвай.
     Ингье къецепатан гзаф тарихчийри кхьизвайвал, Къафкъазда вагьшивилер ийизвайбур чкадин халкьар ваъ, урус пачагьдин кьушунар тир. Гьавиляй лезгийри    Шамил муьтIуьгъ хьайидалай кьулухъни вад йисуз-1859-1864-йисара и чапхунчийрин аксина женг давамарнай. Урус пачагьди къецепатан гьукуматрикай и делил чуьнуьхарун патал Къафкъаздин дяве Черкессия муьтIуьгъарайдалай кьулухъ куьтягь хьана лагьанай. Гьакъикъатда и дяве Гьажи Муртуз агъа кьиле аваз лезгийри давамарай ягъунрилай кьулухъ кьилиз акъатна. Дагъви женгчийрилай 900 гъилера гзаф тир 360 агъзур аскердин кьиле аваз Имам Шамил есирда кьурдалай гуьгъуьниз вич фельдмаршалдин чиндиз лайихлу хьайи княз А.И.Барятинскийди урус пачагь II Александрал ракъурай рапортда кхьенай: «Фад-геж муьридизмди и ва я маса имамдин регь­бервилик кваз цIийи кьилелай кьил хкаж­да ва макъам гьатай кумазни и уьлкве рам авун патал чна чIугур кьван вири зегьметар юхдиз акъудда.» (Записки князя А.И.Барятинского о внутреннем состоянии Кавказа // Русский архив. М., 1889. N4. C.618).
     Фельдмаршалди игьтият ийизвай женгчийрикай сад Имам Шамилан кIеви дуст, Кьиблепатан Дагъустандин лезгийрин имам Гьажи Муртуз агъа тир. Ада 1858-йисан 22-июндилай 30-августдалди Имаматдин Лезги ЦIар хвенай. Гьажи Муртуз агъади 26 гъилера генерал Врангелан кьушунрихъ галаз дяве авунай. А ягъунрин вахтунда лезгийри урусрин 20 офицер ва 900 аскер яна кьенай. Генералди Лезги ЦIар 10 йикъан къене кьада лагьанай. Ингье гзаф къуватар квадарай ам и кар патал 70 югъ кьван вахт серф ийиз мажбур хьанай.
     Шамила вич кьадайдалай са шумуд варз вилик кIеретIрин чIехибуруз, гьакIни Гьажи Муртуз агъадиз Къаф­къазда муьридизм хуьн патал кьилди тапшуругъар ганай: (Килиг: А.Руновский. Мюридизм и газават // Русский вестник. 1862. N12. С. 644-685). Шамила  ихьтин тапшуругъар гайиди ва абур кьилиз акъудзавай ксарин тIварар фельдмаршал А.И.Барятинскийди 1861-йисан январдиз урус пачагьдал ракъурай рапортдани гьатнава. Ина Гьажи Муртуз агъадин тIварни ава. Имам Шамила адавай Кьиблепатан Дагъустандин лезгийрин куьмекдалди вири Дагъустан цIийи кьилелай кIвачел къарагъарун тIалабнай. Талукь органри къедалди и фактни кIевирнава.
     Делилар гьикьван чуьнуьхарайтIани, са бязи месэлаяр къвердавай винел акъатзава. 1863-йисан июндиз Гьажи Муртуз агъадин ва Имам Шамилан наиб Кибит Магьамадин имид хва Къази Магьамадин кIеретIри урусрин кьушунрихъ галаз женг чIугунай. Идалай гуьгъуьниз кьегьал лезгиди 8 агъзур касдикай туькIуьрнавай кIеретIдин кьиле аваз Дербент шегьер кьунай.
     1864-йисан гатфар алукьайла Гьажи Муртуз агъади урус кьушунрихъ галаз дяве авун патал 14 агъзур касдикай чIехи кьушун туькIуьрнай. И кардикай хабар кьур Къафкъаздин сердерди чкадин агьалияр вичихъ ялун патал дагъустанвийриз эвер гун кьабулна. Ана кхьенвай: «Дагъустандин агьалияр налогрикай азад ийизва, чилер ва тамар гьабурун ихтиярда вугузва. Агьалийриз алишверишдихъ, устIарвилихъ ва маса жуьредин зегьметдин кIвалахрихъ галаз машгъул жедай ихтиярар гузва. И ихтиярар таъминарун патал Гуржистандиз, Жар-Балакендиз, Шекидиз, Ширвандиз, Къубадиз ва Дербентдиз физвай рекьер агьалийриз ачухарзава… Гьавиляй чпиз ихьтин ихтиярар ганвай агьалийривай урус пачагьдин кьушунрихъ галаз дяве авунилай гъил къачун тIалабзава.» (Очерки истории Дагес­тана, т.I. Махачкала, 1957).
     Къафкъаздин сердердин и къарардилай кьулухъ гъиле яракь кьунвай вишералди инсанар милли азадвилин гьерекатдикай хкечIна. Гьажи Муртуз агъадин кьушунда 10 агъзурдалай тIимил лезгияр амукьна. ГьакI ятIани ада 24 агъзур урус аскеррихъ галаз женгиник кьил кутуна. Урус генералрин рапортра Гьажи Муртуз агъадин къагь­риманвилер къалурзавай ихьтин гафар ава: «Текдиз амукьнавай пеленгдиз ухшар тир Лезги Гьажи Муртуз агъади чи кьушунриз гъафилдай басрухар гуз эхирдалди женг чIугвазвай. Вичин къуватрин са паяр телеф хьайидалай кьулухъни адан женгчи руьгь рекьин мумкин хьанач.» (ЦГВИА. Ф. 400. On.259/909. Д. 43).
     Кьве вацралай гзаф вахтунда давам хьайи эхиримжи женгера Имам Гьажи Муртуз агъа са шумудра уфтан хьанатIани, урус генералри алава кьушунар гъа­на лезгийриз басрух гана. ГьакIан къурбандариз рехъ тагун паталди имамди чпин кIвалериз хъфиз кIанзавайбур ахъайна. Адахъ галаз эхирдалди 4 агъзур лезги амукьна. Идалай кьулухъ чапхунчийрин 30 агъзур аскер экечIнавай чIехи кьушундихъ галаз пуд юкъуз кьиле фейи дяведа вичел залан хирер хьайи имам урусрин гъиле гьатна. Урус пачагьдин генералри ам Тифлис кIеледин дустагъда туна.
     1864-йисан зулуз дустагъда кьегьал имамдин портрет чIугур Л.Ф.Верешагина адан гьакъиндай икI лагьанай: «Гьажи Муртуз агъа гзаф женгчи, гафунилай элячI тийидай, гъазаблу бунтунин регьбер тир.» Урус генералри вичиз гьикьван зулумар авунатIани, абурувай дустагъда Имам Гьажи Муртуз агъадин женгчи руьгь рекьиз хьанач. 1842-йисан майдиз кьиле фейи дяведа 2 генерал, 66 офицер ва 2 агъзур аскерар, 1843-йисан август-декабрь варцара 93 офицер, 2528 аскерар (ибур тIимиларнавай рекъемар я – М.М.) квадарай урус генералри анжах Имам Гьажи Муртуз агъадихъ галаз ягъунра тахминан 100-елай гзаф офицерар ва 6 агъзурдав агакьна аскерар квадарнай.
     Тарихчийри кхьизвайвал, Къаф­къаздин дяведин вахтунда урусрин кьушунрин аксина виридалайни гужлуз женг чIугур халкьар чеченвияр ва лезгияр тир, гьавиляй пачагьди Туьркиядиз и халкьарин векилар генани гзаф куьчарнай. И делил чечен тарихчи Абдурагьман Авторхановани тестикьарзава. Са бязи чешмейрай аквазвайвал, а чIавуз урус пачагьди Туьркиядиз 200 агъзурдав агакьна лезгияр куьчарнай. Гуьгъуьнлай абурун са паяр Сириядиз фенай. А чIавуз зулум авуна гъурбатдиз акъудай чи ватанэгьлийрин кьадар гьикьван ятIа авайвал лугьун четин я. Маса делилар хьиз, и делилни къедалди чакай чуьнуьхарзава. Гьакъикъат лагьайтIа, са мус ятIани винел акъатдайди шаксуз я.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Əks nümunə Демер жеда Дагестан распахнул объятия Aladaşda şənlik
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Винел акъудзавачир делилар Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай? Tarixi ad bərpa olunmalıdır
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ