Винел акъудзавачир делилар
Абур чакай вучиз чуьнуьхарзава? Тарихдин геле аваз  |  7(312) 2017      
     Къафкъаздин дяве къарагъайдалай 200 йис алатзава. Ингье къедалди 1817-1864-йисара кьиле фейи а дяведиз талукь гзаф делилар чакай чуьнуьхарзава. Икьван гагьди тарихчийривай 47 йисуз датIана давам хьайи и дяведи Кеферпатан Къафкъаздин халкьарин, гьакIни лезгийрин кьилел гъайи мусибатар авайвал винел акъудиз хьанвач. Вучиз лагьайтIа гьам урус пачагьди, гьамни Совет гьукуматди кьиле тухвай сиясатди и кардиз рехъ ганач ва гзаф архивар кIевирна. Эхиримжи йисара са бязи тарихчияр кIеви архивриз рехъ жагъуриз, талукь материалар гъилик ийиз алахъзава. Ингье…
     Делилрал къведалди са месэладикай лугьун. Совет гьукуматдин сифте вахтара и месэла къарагъарай машгьур чеченви тарихчи Абдурагьман Авторхановаз басрухар ганай ва ам алатай асирдин 40-йисарин эхирра СССР-дай катиз мажбур хьанай. ФРГ-да «Азад Къафкъаз» журнал акъудай А.Авторханов гуьгъуьнлай вичин эсерралди вири дуьньядиз сейли хьанай. «Сталин гьукуматдин кьиле» ктабдай адаз пудра къаст авунай.
     Гьа и кардилай кьулухъ Къафкъаз­дин дяведиз талукь материалар винел акъудун къа­дагъа авунай ва гьавиляй гзаф вакъиаяр авайвал, бегьемдиз ачухариз жезвач. ГьакI ятIани икьван гагьди гъилик авунвай са бязи материалри Къафкъаздин дяведи ина яшамиш жезвай халкьарин кьилел гъайи са кьадар мусибатар винел акъуддай мумкинвал гузва. И дяведикай кхьей урус авторрин эсеррани са бязи гьакъикъи делилар дуьшуьш жезва.
     Сифте яз урус пачагьар XVI асирда Къаф­къаз гъилик кутаз алахъна. КIвенкIве Иван Грозныйди, гуьгъуьнлай Борис Годунова гьикьван алахъунар авунатIани, абурувай инаг кьаз хьанач. Идалай кьулухъ виш йисуз урус пачагьри Къаф­къаздиз басрух гунин ниятдилай гъил къачуна. Анжах I Петра цIийи кьилелай и месэла къарагъарна ва иниз чIехи къуватралди басрух гана. Кеферпатан Къафкъаздин халкьари урус пачагьрин ниятар кьатIана ва абур чапхунчийриз муьтIуьгъ тежен патал галкIана сад тир гьукумат арадал гъиз алахъна. Сифте яз и кардик муьшкуьрви лезги Гьажи Давуд бегди кьил кутуна (1708-1728). Дагъустан ва     Ширван галкIурна чIехи гьукумат арадал гъайи ада I Петраз Къафкъаз кьадай мумкинвал ганач. Гуьгъуьнлай чеченви Шейх Мансуран гьерекат (1780-1791), Шамилан имамат (1834-1859), Кеферпатан Къафкъаздин Республика (1918-1919), Кеферпатан Къафкъаздин Эмират (1919-1920) ва Советрин Дагълух Республика (1920-1924) арадал атана. Эхиримжиди Совет гьукуматди къадим римвийрин «па­йи-паяр авуна агъавал ая» принципдив кьадайвал, фад чукIурна.
     Гьа икI, вакъиайриз галай-галайвал вил вегьейла Къафкъаздин дяве къарагъунин са бязи асул себебар винел акъатзава. 1801-йисуз Гуржистан, 1813-йисуз Азербайжан, 1828-йисуз Эрменистан гъилик авур Россиядин империя кIевера гьатна. Вучиз лагьайтIа адавай азад ва аслу тушир Кеферпатан Къафкъаз муьтIуьгъариз хьанвачир. Инин халкьарин женгчи руьгьдикай хабар авай урус пачагьриз дяве галачиз абур муьтIуьгъариз тежедайди хъсандиз чизвай. ИкI тирди тарихдини фадлай субутнавай. Гила са бязи урус тарихчийри хиве кьазвайвал, Россиядин империяди Кеферпатан Къафкъаз кьан патал I Петралай II Александрал къведалди 150 йис кьван вахт серфнай.
     47 йисуз давам хьайи Къафкъаздин дяведи дагъви халкьарин кьилел чIехи мусибатар гъана. Сифте яз адак кьил кутурди генерал А.П.Ермолов хьана. 1816-йисуз ам урусрин Къафкъазда авай вири кьушунрин чIехиди тайинарна. Ада Кеферпатан Къафкъаз муьтIуьгъарун патал кьилди план туькIуьрна. И пландив кьадайвал, кIвенкIве Чеченистан муьтIуьгъарна кIанзавай, ахпа лезгийриз басрух гун къарардиз къачунвай. И ниятдалди генералди чкадин халкьариз кичIерардай, «Преградный Стан» (1817), «Грозная» (1818), «Внезапная» (1819), «Бурная» (1821) хьтин тIварар ганвай кIелеяр эцигиз туна. Ермолован стратегия ихьтинди тир: чкадин халкьар муьтIуьгъарун патал абурун тамар кьиляй-кьилди цIай яна кун, никIер, мал-къара, недай-хъвадай суьрсетар вири терг авун, хуьрер чукIурин, агьалияр гуьлле гана рекьин.
     Чапхунчиди чеченриз генани гзаф зулум ийизвай. Тарихчийри кхьизвайвал, садра пачагь I Александра Ермолова Чеченистанда лугьуз тежедай кьван къаддарвал ийизвайди малумарнай. Генералди адаз ихьтин жаваб ганай: «Жанаби император, заз кIандай хьи, зи тIвар кьурла дагъвийрин чанда гьатзавай кичIевили чи часпаррал алай кIелеяр ваъ, и часпарар чеб кIевидиз хуьз куьмек гурай. Зи къаддарвилихъ себебар авачиз туш. Ракъинин кIаник чеченвияр кьван фигъилчи, жинаяткар ва кин хуьдай кьвед лагьай халкь авач. Гьавиляй абуру чпин жаза чIугвазва.» (Абдурахман Авторханов. Кавказ, кавказская война и имам   Шамиль. Журнал «Советский Дагестан» №1 (153), январь-февраль 1991 г. С. 36).
     Чеченистан муьтIуьгъарайдалай кьулухъ Лезгистандал вегьин къарардиз къачунвай генерал Ермолова лагьанай: «Чеченрилай кьулухъ лезгийрин женгчи руьгь кьена кIанзава». Ада 1819-йисуз пачагьдал ра­къурай са рапортда ачухдиз кхьенай: «…И бунтчивилин руьгь чавай анжах чи гуж къалуруналди рекьиз жеда.» (ЦГВИА.Ф.ВУА.Д.6210. Л.15).
     Лезгийрин бунтчивилин руьгь рекьин, абурун кьилел цIай къурун патал пачагьдин разивал къачур чIуру чIих хьтин генералди тадидаказ вичин кьушунар кIвачел ахкьалдарна. 1820-йисан июлдин сифте йикъара ада 30 агъзур кьван аскердикай ва 60 тупуникай менфят къачуна Къуба патан лезгийрал вегьена. Къати женгера гзаф аскерар ва лезгияр гьелек хьайи­далай кьулухъ генералди 14-июлдиз Къуба шегьер пацук кутуна ва ада гьа йикъалай урус пачагьдин «пайи-паяр авуна гьакимвал кьилиз акъуда» лагьай сиясатдиз ихьтин са алавани хъувуна: «Урус тушир вири миллетар тергна кIанзава». (Эсадзаде С. Исторические записки об управлении Кавказом. Тифлис, 1909. С.35). Гьа ихьтин сиясат тухузвай пехъи генералди 1820-йисуз вичихъ галаз женг чIугур, гьакIни гъиле яракь кьун тавур агъзурдалди лезги агьалияр кукIварна, абурун цIудралди хуьрер кьиляй-кьилди чукIурна.
     И вагьшивилер тIимил хьиз хьана Ермолова 1823-йисуз кьвед лагьай гъи­лера лезгийриз басрух гана. И сеферда 90 агъзур аскер гваз атай, лезгийрал талгъудин саягъда вегьена абур чIарчIелай ракъуриз кIанзавай генералдин 15 агъзур лезгидихъ галаз чIугур женг эже-бежедиз акъатна. Вичин генералри «лезгийрин прицIарни галаз кIвачел къарагънава» лагьайла Ермолов пехъи хьана: «Гьа и кар тир кIамайди.» Ада цIийи женгинин эмир гана. И женгинин гьакъиндай жандармериядин корпусдин полковник Н.Юрьева кхьенай: «…И женгина лезгияр пачагьдин кьушунрихъ галаз мадни викIегьдаказ, эхирдал кьван кикIана ва кьве патайни гзафни-гзаф ивияр авахьна.» (ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6512).
     Урусрин тарихчийрикай К.И.Прушановскийди, А.Комарова ва В.А.Волконскийди кхьейвал ва архивдин материалри тестикьарзавайвал, гзаф чIехи къуватралди басрух ганатIани, генерал Ермоловавай лезгийрин вягьтедай физ хьанач ва абуру 1824-йисалай гъазаватдик кьил кутуна. И вакъиайрилай 40 йис алатайдалай кьулухъ генерал Ермолова вичивай Кеферпатан Къафкъаздин халкьарин женгчи руьгь рекьиз тахьайди хиве кьуна кхьенай: «…Чна абуруз талукьарай сиясат ва абурухъ галаз чи рафтарвилер дуьз­ди хьанач. Чи залумвили абурун чаз къарши нифрет мадни артухарна ва абурун бунтчивилин руьгь генани къизгъинарна.» (Движение горцев Северо-Восточного Кавказа в 20-55 гг. XIX века. Махачкала, 1959. С. 69).
     Кеферпатан Къафкъаздин халкьарин бунтчивилин руьгь машгьур лезги камалэгьли Шейх Мегьамед Ярагъвиди ина муьридизмдин бине кутурдалай кьулухъ генани къати хьана. Имам Шамила азадвилин гьерекатдиз регьбервал гузвай вахтунда Россиядин империяди дяведа лугьуз тежедай кьван гзаф аскерар квадарна. Тек са мисал гъун бес я. 1847-йисуз Даргодин патав Шамилан кьушунрихъ галаз кьиле фейи дяведа урусри 3 генерал, 195 офицер, 4 агъзур аскерар ва гзаф яракьарни суьрсетар квадарна. (Килиг: Абдурахман Авторханов. Кавказ, кавказская война и Имам Шамиль. Журнал «Советский Дагестан» №1 (153), январь-февраль 1991 г. С 37). Санлай Къафкъаздин дяведа гьикьван урус аскерар ва гьикьван дагъвияр терг хьанатIа къедалди чуьнуьхарзава.
     1859-йисуз Имам Шамил кьурдалай ва 1964-йисуз Черкесия муьтIуьгъарна Къафкъаздин дяве куьтягьайдалай кьулухъ цIийи гъулгъуладикай игьтият авур урус пачагьди чпихъ галаз генани викIегьдаказ женг чIугвазвай халкьарикай чеченрин, лезгийрин, черкесрин, аваррин ва осетинрин актив агьалияр Туьркиядиз куьчарун къарардиз къачуна. Са бязи чешмейра Къафкъаздин дяведилай кьулухъ Туьркиядиз винидихъ тIварар кьунвай халкьарин 800 агъзурдалай гзаф векилар куьчарнавайди къалурзава. Гьакъикъатда и рекъем са миллиондилай гзаф я. 
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЧIал гъиляй физва Къелемдив женг чIугвазвай зари Жуванбурун къайгъуда Könül körpülərİ
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Къени крар авур хан Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай? Tarixi ad bərpa olunmalıdır
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 9(314)
октябрь, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ