Чи дагълар
Тарихдин геле аваз  |  6(311) 2017      
      ,,Заз кукIушар даим живеди кьунвай дагъларин, гьа дагълар хьтин такабурлу лезгидин ва гьайбатлу чархарал элкъвезвай лекьерин арада са  гьихьтин ятIани ухшарвал акуна. Пудани датIана кьакьанрихъ ялзава. На лугьуди, пудни хайи чил хуьзвай женгчияр я.” Ибур 1874-йисуз Къурушдал хьайи академик А. Беккера лагьай гафар я. Ада сифте яз а чIавуз Къуруша 500 кIвал авайди, ам гьуьлуьвай 8175 фут (са фут 30, 479 см я) кьакьанда авайди, Европадин виридалайни вине авай хуьр тирди малумарнай. Алимди кхьизвайвал, Шалбуз дагъдин кьакьанвал 13649 фут я. Кьиблепата адан къаншарда Базардуьзуь (14 722 фут), рагъэкъечIдай пата Шагь дагъ (13 951 фут) ава.
     А.Беккерал къведалди гьеле 1849-йисуз Къурушдал хьайи машгьур урус топограф С. Г. Александров КичIен дагъдин кукIушдал акьахнай. 1885-йисуз мад са шумуд урус алим  чи дагъларихъ галаз марагълу хьанай. Ирид йис алатайдалай кьулухъ, 1892-йисуз академик А. В. Пастухов лезгийрин дагълар чириз атанай. Къурушдал хьайи ада ихьтин малумат ганай: ,, Къурушдивай 7 версинин мензилда, Къуруш вацIун муькуь пата Кьилин Къафкъаздин дагъларин цIиргъина Нисен дагъ ава. Адан кьакьанвал 13020 фут я. Нисинин вахт тайинардай и дагъдивай тахминан 2 версинин мензилда Вахчаг дагъ, рагъэкъечIдай пата Китин дагъ хкаж хьанва. Адан кьакьанвал 14 722 фут я. 1890-йисуз ингилис алимар, 1902-йисан 31-июлдиз Венгриядин машгьур алим ва сиягьатчи Мор Дечи Базардуьзуь дагъдин кукIушдал акьахна. И дагъдиз чкадин агьалийри Гедик дагъни лугьуда.
     Гьа ихьтин ахтармишунрай аквазвайвал, анжах Къуруш хуьр Шалбуз дагъ, Яру дагъ, Китин, Нисен, Базардуьзуь, ТIурфан, Рагъдан, Вахчаг ва Мулар хьтин 9 дагъди элкъуьрна юкьва тунва.
     Сифте яз чи дагълариз ,,Лезгийрин дагълар” лагьай А.Беккеран и ибарадикай маса алимри, гьакIни чи халкьдикай ,, Кавказ” газетдиз макъалаяр акъудай Н.Ф.Вучетича гегьеншдиз менфят къачунай. Са бязи авторри Лезгистан гзаф дагълар ва вацIар авай макан тирди къилди къейд авунай. Лезгийрин дагъларай авахьзавай вацIарикай гаф кватайла Семён Броневскийди кхьенай хьи, Дагъустанда Аксайдин мулкарин юкьни-юкьвай тIуз гьуьлуьхъ физвай Казма ва Актиш вацIари лезгийрин дагъларилай кьил къачузва. (Килиг: Броневский С. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. Москва, 1823. С. 188.). 
Ада и гафар Къуба патан вацIарал гьалтайлани тикрарзава: ,,Къубадин мулкарай тIуз Каспи гьуьлуьз авахьзавай вацIари – Самур, КцIар вацI, Кьудял, Агъчай,     Къарачай, Жагъажугъ, Бербилчай (Велвеле – М.М.), Шабран, Девечичай, Гелген, Атек ва Чекил вацIари Лезгийрин дагъларилай кьил къачузва.” (Мад гьана, ч. 382). Авторди санлай Къуба патан 12 вацIун тIвар кьазва. Лезгийрин дагълар кьадардал гьалтайла гзаф тирди къалурзава.
      Винидихъ тIварар кьур дагъларилай гъейри чахъ Питан дагъ, Сарфун дагъ, Къав дагъ, Кьелегъ дагъ, Жалгъан дагъ, Куьрикан дагъ, Кьурагь дагълар ва маса дагъларни ава. Лезги тIвар алай дагълар Кьиблепатан Дагъустанда ва Кеферпатан Азербайжанда хьиз, чи республикадин маса районрани дуьшуьш жезва.       Азербайжандин алим Надир Мамедова кхьизва: ,,Лезги дагъ” (Келбежер район). Лезгияр Азербайжанда яшамиш жезвай халкьарикай сад я. Дагъдиз са вахтунда а чилерал яшамиш хьайи халкьдин тIварцIелай ихьтин тIвар ганвайди я. Республикадин оронимияда лезги халкьдин тIвар къалурзавай объектрин тIварар агъадихъ галайбур я: Лезги къая (Шеки районда), Лезги дагъ (Гуьйчай районда), Лезги дере, Лезги яйлах (Дашкесен район ва мсб.)” (Килиг: Надир Мамедов. Азербайжандин чкадин тIварар (азербайжан чIалал). Баку, 1993.Ч. 152).
       Алатай асирдин 30-йисара Кьиблепатан Дагъустандиз атана чи сейли шаир СтIал Сулейманахъ галаз гуьруьшмиш хьайи урусрин машгьур къелемэгьли Н.Тихонова лезги чилерин тIебиат, чи дагълар акуна лагьанай: ,,Эхь, и такабурлу дагълари, и иер тIебиатди кьегьал лезгийрик руьгь кутазвайди кьатун четин туш.” Гьакъикъатдани дагълари чи къилихриз таъсирзавайди, чун лигимарзавайди ашкара я. Ингье чи дагълари агъзур йисар я чпин такабурлувал хуьз. Чнани чи лезгивал гьа икI хвена кIанзава.
                                                                               Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Квахьзава чи хуьрер... Агалкьунрин рекье Чешне къалурзава Вирида дамахзава
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Винел акъудзавачир делилар Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай? Tarixi ad bərpa olunmalıdır
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ