ЦIуз аватай хуьр
1918-йисан майдиз эрмени дашнакри Аваран вучиз чукIурнай? Тарихдин геле аваз  |  4(309) 2017      
     Виш йис кьван алатнаватIани, 1918-йисуз большевикри ва эрмени дашнакри Къуба уездда чкадин агьалийрин кьилел гъайи мусибатриз талукь цIийи-цIийи делилар винел акъатзава. Ина яшамиш жезвай мусурман халкьариз дуван кьур большевикриз ва дашнакриз иллаки лезгияр аквадай вил авачир, вучиз лагьайтIа сифте яз лезгияр яракь кьуна абурун хура акъвазнай ва чапхунчийрихъ галаз эхирдалди женг чIугунай. Гьавиляй дашнакар лезгийриз генани кIевелай басрух гуз, жезмай кьван абурун гзаф хуьрер чукIуриз алахъзавай. 
     Тарихдин делилрай ва архивдин материалрай малум жезвайвал, Къуба уездда кьиле фейи геноциддин нетижада чкIай 162 хуьруькай 60 лезги хуьрер тир. Ина телеф хьайи 16 агъзурдалай гзаф инсандикай 8 агъзур лезгияр я. Эрмени дашнакри агъзурралди азербайжанвийриз, татриз ва маса халкьарин векилризни гьелягьар кьунай, абурун 102 хуьр чукIурнай. Са бязи хуьрер кьиляй-кьилиз цIай яна канай. И кар себеб яз 27 хуьруьн гел михьиз квахьна. Квахьай хуьрерик КцIарин Лангууба, Кьвед лагьай Яргун ва ЦIалагур къишлах хуьрерни акатзава.
     Лезги хуьрериз басрух гунин мад са себеб авай. А чIавуз Муьгьуьбали эфенди Кузунви ва Гьатем агъа ЧIакIарви хьтин къагь­риманар кьиле авай лезгийрин яракьлу кIеретIри Къуба уездда большевикрив Совет гьукумат туькIуьриз тазвачир. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гьукуматдин Сияси Партийрин ва Ичтимаи Гьерекатрин Архив. Ф. 1. Сиягь 405. Д. 107. Л. 8.). Муьгьуьбали эфендидиз ва Гьатем агъадиз чара-чара хуьрера арадал атанвай гъвечIи кIеретIрини куьмек гузвай. Ихьтин кIеретIрикай сад Аваран кIватIалдин (жемиятдин) кьил Гьажи Шейда Назаралидин хци туькIуьрнай. А чIавуз Истанбулда кIелна хтай Гьажи Шейдади регьбервал гуз­вай кIватIалдик Аварандилай гъейри Хуьрел, Вурвар, ЦIалагур ва ЦIалагур къишлах хуьрерни акатзавай. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гьукуматдин Архив. Ф. 1061. Сиягь 1. Д. 97, л.4; Д. 98, л.3,5; 10-10 муькуь пад, л. 6-6 м.п., л. 7,8,9-9 м.п., л. 11 м.п., 12-12 м.п., 13-13 м.п.).
     Хайи элдин таъсиб чIугвадай, гзаф акьуллу кас тир Гьажи Шейдади гьеле 1917-йисуз эрмени дашнакрин сад лагьай кIеретIар Къубадиз атайла хуьр хьун патал 60 касдикай ибарат тир кIеретI туькIуьрна абур яракьрив таъминарнай. Са йис алатайла, 1918-йисан майдиз лезгийри Къубадин Дигагь хуьруьн гила «Къанлу дере» лугьузвай кIама дашнакрихъни большевикрихъ галаз дяве ийидайла Гьажи Шейда аниз 100 яракьлу гваз атанай. Гьа са вахтунда ина машгьур аваранви къачагъ Абдулманаф Абдулкеримовани вичин 200 касдикай ибарат кIеретIдин кьиле аваз женгера иштиракзавай. Аваранвияр гъи­ле яракь кьаз мажбур авурди 1918-йисан 1-майдиз 2 агъзур дашнакдин кьиле аваз Къубадиз басрух гайи эрмени жаллатI, пехъи полковник Срванцтян Амазаспан са эмир тир.
 
Пехъидан эмир
 
     Къубадиз басрух гудайла Амазаспа Баку-Хачмаз ракьун рекьин къерехда авай вири хуьрер цIай яна чукIурун патал кьилди эмир ганай. И гьисабдай эрменийри цIудралди хуьрер цIай яна канай. Гилан Шабран райондин Девечи, Эмирханлы, Саадан, Чархана, Алиханлы, Агъасибейли, Коланы, Араб Гьамийе ва маса хуьрерик, Сиязан райондин  Сиязан, Нардаран хуьрерик, Хачмаз райондин Нережан, ЦIалагур, Худат, ЦIийи Хачмаз, Чархи хьтин яшайишдин маканрик, гьакIни Къубадин ва КцIарин ракьун рекьиз мукьва хуьрерик иллаки чIехи зарар хкIурнай. (Килиг: АРГьА. Ф.1061. Сиягь 1. Д. 97., Д. 98.).
     А чIавуз эрменийри цIай яна чапхунай хуьрерикай садни ракьун рекьиз мукьва ЦIалагур къишлах тир. Гьукуматдин  Силисдин Комиссияди силис кьур вахтунда Гьажи Шейдади икI лагьанай: «…Аваран кIватIалдик кьуд хуьр акатзава. Абурукай сад ракьун рекьивай 3 версинин мензилда авай ЦIалагур къиш­лах я. Алай йисан гатфариз и хуьруьз Амазаспан кьушундай тир эрменийри басрух гана. Эрменийри хуьр барбатIна: 13 кIвал цIай яна кана, кIвалера авай шейэр тарашна…» (Килиг: АРГьА. Ф. 1061. Сиягь 1. Д. 98. Л. 2).
     Кана чIух хьанвай кIвалер, кьенвай ва чпел залан хирер хьайи инсанар акур Гьажи Шейдади кьисас къахчун къетIна. Ада 50 касдин кьиле аваз вичиз куьмек гуз атай цIалагурви Юнусахъ галаз санал Худатай Къубадиз къвезвай 300 дашнакдин рехъ атIана. Вичин кIеретIда 120 кас авай Гьажи Шейдади дяведа цIудралди эрменияр яна кьена ва 40 дашнак есирда кьуна. Ахпа ада и есирар Худата авай  эрменийрин яракьрив дегишарна.
     И вакъиадикай вичихъ гзаф хъел акатай Амазаспа басрух гун патал Аваран хуьруьз са кIеретI ракъурна. Им садазни хабар авачир, садлагьана авур гьужум тир.
 
Садлагьана авур гьужум
 
     Экуьн яралай балкIанраллай 200 эрмени хуьруьз гьахьайла садбур гьеле ахварай аватнавачир. Гьажи Шейда вичин кIеретIни галаз Худатиз, Абдулманаф Куьредиз фенвайвиляй хуьр куьмек авачиз амай. Чпив тфенгар гвай ва-цIуд кас гьасятда дяведив эгечIна. Гуьгъуьнлай чир хьайивал, вири санлай 14 касдив яракьар гвай ва женгина абуруз вичин 30 яшар тир Мегьди Агьмедан хци регьбервал гузвай. Чапхунчийрин хура акъвазнавай и гъвечIи кIеретIда хуьруьн агъсакъалрикай тир Магьмудан кьве хци - Къарабега ва Балабега, Гьакиман рухвайрикай Микаила ва Исмаила, Гьажидин хва Шамила, Арзаматан хва Къагьримана, гьакIни хуьруьн жегьилрикай Шемседдина, Шихзадади, Нугьмегьира, Шемшира, Гьемзеди ва Чигалиди женг чIугвазвай.
     Мегьдиди хуьруьн жемятдиз, иллаки кьуьзуьбуруз, дишегьлийриз ва аялриз там галайнихъ катдай мумкинвал гун патал вичин кIеретI кьве чкадал пайна. Эрмениярни кьве патаз басрух гуз мажбур хьана. Са сят кьван вахтунда душмандин вилик пад кьур 14 касдикай 10 аваранви гьелек хьана. Сагъ амай 4 касди эрменияр ленгарун къарардиз къачуна. Абур тфенгар хкажна кIвалерин далдадикай хкатна ва атана дашнакрин вилик акъвазна. Эрменийриз и ксар теслим жезвай хьиз хьана ва са шумуд дашнакди балкIанрилай чилел хкадарна. Абуруз мукьув агатиз кIандамаз аваранвийри гуьлле гана. Гьа икI, хуьруьн жегьилри мад са шумуд дашнак тергна. БалкIанраллай дашнакри са легьзеда 4 касни турунай акъудна. Гъиле яракь кьуна душмандин хура акъвазай аваранвияр вири кьегьалвилелди гьелек хьана. (Килиг: АРГьА. Ф. 1061. Сиягь 1. Д. 97. Л. 4).
     1918-йисан 13-декабрдиз хуьруьн жемятдин кIватIалдал акъудай къарардай чир жезвайвал, а чIавуз эрменийри садлагьана авур гьужум себеб яз 56 аваранви гьелек хьана. Абурукай 22 касди душмандихъ галаз дяведа, 34 касди хуьряй акъатдайла чпин дуьнья дегишарна. Гьелек хьайибурукай 14 инсан дишегьлияр я. (Килиг: АРГьА. Ф. 1061. Сиягь 1. Д 98. Л. 3, 10-10 м.п.).
     Хуьряй акъатдайла дишегьлийрикай Назханум Загьидханан руша, Суьрме Эмирханан руша, Гьабибет Малла Мирзедин руша ва Набат Къадиран руша чпин вилик акъатай 3 дашнак яна кьена ва чебни гьелек хьана.
     Архивдин материалрай аквазвайвал, дашнакри са шумуд кIвализ цIай яна къене авай шейэрни галаз кана. Абуру хуьруьн мал-девлет кьиляй-кьилиз тарашна. Месела, Зейидхан Бубадин хцин са балкIан, 50 лапаг, 2 яц, са шумуд шешел къуьл, Гьажи Шейдадин хва Жамалуддинан туьквенда авай вири малар, кIвале авай къиметлу эменнияр, Малла Шихмегьамедан 3 яц, 10 лапаг, са шумуд шешел къуьл, Малла Мирзедин хва Тажидинан 2 тфенг, 2000 манат пул, 2 кал ва са шумуд шешел къуьл тухвана. Эрменийри хуьруьн 24 кIвал кьиляй-кьилди тарашна. И кIвалерай 7 араба ацIай мал-девлет, 16 яц, 15 балкIан, 100 лапаг, 15 кал, 7 кал гамиш, 40 шешел къуьл тухвана. Санлай хуьруьн агьалийриз а чIаван урус пулуналди 279 агъзур манатдин зиян гана. (Килиг: АРГьА. Ф. 1061. Сиягь 1. Д. 98. Л. 3, 10-10 м.п.).
     Аваран тарашайдалай кьулухъ эрменийри и кIватIалдик акатзавай Хуьрел ва ЦIалагур хуьрерал вегьена. Хуьрелдал абуру 10 кас яна кьена. Хуьряй акъатдай вахтунда 27 инсан - 16 итим ва 11 дишегьли гьелек хьана. Ина дашнакри 24 кIвал тарашна. Гьаживерди Алимурадан хцин 40 лапаг, 5 кал, 10 четвер къуьл, Кичибег Велибеган хцин 32 лапаг, 3 кал, 1 балкIан, са шумуд шешел къуьл, Микаил Тагъид хцин 30 лапаг, 2 кал, 1 балкIан, 1 тфенг вахчуна. Санлай эрменийри тарашай 24 кIваляй 182 лапаг, 27 кал гамиш, 15 халича, 5 тфенг, 90 пут къуьл тухвана. (Килиг: АРГьА. Ф. 1061. Сиягь 1. Д. 98. Л. 6-6 м.п., 9-9 м.п.)
Эрменийри ЦIалагур хуьруьзни дуван кьуна. 2 гьавадин 10 кIвал кьил­яй-кьилиз цIай яна кана. Тек са Мамед Хаметан хцик 100 агъзур манатдин зарар хкIурна. Дашнакри гьужум авур вахтунда и хуьряй 40 инсан - 28 итим ва 12 дишегьли гьелек хьана. Эрменийри ЦIалагурдин агьалийрик 308 агъзур манатдин зарар хкIурна. (Килиг; АРГьА. Ф. 1061. Сиягь 1. Д. 98. Л. 11 м.п., 13-13 м.п.).
     Ибур гуьгъуьнлай малум хьайи делилар я. Са шумуд йикъалай тамарайни чуьллерай чпин кIвалериз хтай агьалияр лугьуз тежедай хьтин вагьшивилерин шагьид хьана. Эрменийри гьам Аварандал, гьамни Хуьрелдал ва ЦIалагурдал чпин хура акъвазай ксарин мейитар жидайривни турарив кукIварна чир тежедай гьалдиз гъан­вай. Гьа идалди абуруз лезгийриз кичIерариз кIанзавай. Ингье душман ягъалмиш тир. Лезгийрихъ кичI кутун мумкин тушир. И вакъиайри чпиз кIевелай эсер авур Аваран, Хуьрел, ЦIалагур ва маса хуьрерин лезги агьалияр кIвачел къарагъна. Абур гъиле яракь кьуна Муьгьуьбали эфендидин ва Гьатем агъадин кIеретIрик экечIна. И кIеретIар лагьайтIа, Къубадин Дигагь хуьре пехъи большевикрин ва эрмени дашнакрин пемпе цавуз акъудиз гьазур хьанвай.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Туьркиядин лезги хуьр Дуьмберез Türkiyə ləzgiləri Кьурагь дередин тават Я Лацарин Гавдан дере Маршалдин чар
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ