Малла Агьмед
Тарихдин геле аваз  |  3(308) 2017      
(Эвел газетдин 2016-йисан 26-ноябрдин, 22-декабрдин ва 2017-йисан 28-январдин, 24-февралдин тилитра)
 
Имам Шамилаз жаваб
 
     Архивдин материалрай малум жезвайвал, Имам Шамилан чарчи Къуба вилаятдин лезгийриз гзаф эсер авунай ва гьавиляй Гьажи Мегьамеда вичин сифте агалкьунрилай кьулухъ адаз жавабдин чар кхьенай. И чарчин гьакъиндай Гьажи Мегьамеда икI лагьанва: «Агъбил хуьр кьурла, чи кьилив Мегьамед Мирзе хандин мукьва ксарикай Магьмуд эфенди атана ва ада чав хандин тIалабун авай чар вугана. Ханди чи агалкьунрин гьакъиндай вичиз ва Шамилаз гьерекатдин кьиле авай ксарин виридан кIумпар алай чар ракъурун тIалаб­завай. Чна и тIалабун кьилиз акъудна Мегьамед Мирзе хандиз ва Шамилаз гьа ихьтин чар кхьена». (ЦАР, III отд., 4 эксп., д. 150. Показание руководителя восстания Гаджи Мамеда во время следствия после его ареста. С.18).
     Вилик-кьилик квай ксари августдин вацра Къубадин чIехи бунт къарагъарун паталди къарар Гьажи Мегьамедан рушан мехъерик кьабулна. Ина Мискискадай, Къара-Куьредай, Вини магьалдай, гьакIни Сирт ва Уьнуьгъдере магьалрай бунтуниз гьазурвилер аквазвай 200 кас кIватI хьанвай. Гуьгъуьнлай хьиливи Яралини вичин хва Режебахъ галаз санал Хуьлуьхъиз атана. Ина старшинайри талукь къарар кьабулна ва агьалияр кIвачел къарагъарун патал чпин итимар хуьрериз рекье туна. А чIавуз Къубада военный полицмейстрдин крар кьилиз акъудзавай подполковник Гринфельда жандармайрин чIехиди Бенкендорфаз гайи малуматдай акваз­вайвал, Къубадин чIехи бунт 1837-йисан 20-августдиз гатIуннай. Гринфельда икI кхьенвай: «Къуба вилаятдин са шумуд хуьре яракьлу кIеретIар кIватI жезва. И гъвечIи кIеретIрихъ гьихьтин ниятар аватIа бегьемдиз лугьуз жедач. Садбуру абур магьалар дуьз пайнавач лагьана чпин наразивилер къалурзавай ксар хьиз къелемдиз гузва. Масадбуру абуруз старшинайрин ва беглерин суьруьяр тарашиз кIанзава лугьузва». (И.М.Гасанов. Колониальная политика Российского царизма в Азербайджане в 20-60-х гг. XIX в. Ч. I. М, - Л. 1938. С.138).
     Гьакъикъатда гъвечIи кIеретIар хсуси тапшуругъар кьилиз акъудун патал туькIуьрнавайбур тир. Абуру чкадин гьакимар алдахарна чеб са бязи беглерикайни старшинайрикай нарази ксар хьиз къалурна кIанзавай. Кьушун арадал гъидай чIехи кIеретI лагьайтIа, Чпиррин хуьре кIватI жезвай. Гьажи Мегьамед иниз атайла хуьре яракьлу 400 кас авай. (Килиг: ЦАР, III отд., 4 эксп., д. 150. Показание руководителя восстания Гаджи Мамеда во время следствия после его ареста. С.14).
     Гьажи Мегьамеда вичин малуматда къалурнавайвал, гзаф хуьрерин агьалияр яракьар кьуна Агъбилдиз къвез­вай. Ада кьушундикай икI лагьанай: «Чара-чара магьалрай, гьакIни шегьердиз мукьва хуьрерай ара датIана къвез­вай яракьлу ксарин кьадар 7000-дав агакьайла, чна шегьердиз басрух гун патал чка хкяна. Чи кIеретIра Къуба вилаятдин вири магьалрай атанвай 12000 кас авай». (Килиг: Мад гьана, ч. 19).
     Къубада къарагъай чIехи бунтуникай хабар кьур генерал-майор И.А.Реута Кеферпатан Дагъустандай Дербентдиз хтана кьушун туькIуьрна ва са шумуд тупни кьуна Самур галайнихъ гьерекатна. Самурдин къерехда Ферзали бегдин, Агъабеган ва Малла Агьмедан кIеретIрихъ галаз чин-чинал атай генерал абурухъ галаз женг чIугваз мажбур хьана. Лезгийри генерал Реутан аскерриз кIевелай басрух гана ва абуруз Къубадихъ фидай мумкинвал ганач. Аскерар гзаф телеф жез акур ва и къуватрив вилик фин мумкин туширди кьатIай генерал элкъвена Дербентдиз хъфена. (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6356. С. 17).
     Идалай кьулухъ вичихъ лугьуз тежедай кьван чIехи алакьунар авай хьиливи Яралиди 200 казак есирда кьуна. Ахпа ада ЦIуру Худат хуьруьн мукьув бине кутунвай урусрин гарнизондин пемпе цавуз акъудна. Гьа ихьтин агалкьунри бунтчийрик руьгь кутуна ва абур Къуба шегьер кьаз гьазур хьана. Ингье абурувай шегьер кьаз хьанач.
 
Къуба вучиз кьаз хьанач?
 
     И суалдиз са бязи тарихчийри ва архивдин материалри ихьтин жаваб гуз­ва: «Са шумуд юкъуз Къуба блокадада хвейи Гьажи Мегьамед хъуьтуьл къилихрин инсан тирвиляй ада къетIидиз гьерекат авунач». (Килиг: Винидихъ къалурай чешме, ч. 21). Гьакъи­къатдани Яралиди Гьажи Мегьамедавай датIана цIийи тактика хкя­гъун, геждал вегьин тавуна шегьер кьун тIалабнатIани, ада анжах вичиз чидай рекьерикай менфят къачуна ва садални меслят тагъайвиляй гъалатIриз рехъ гана. ГьакI ятIани Ярали кьиле аваз са кьадар лезгияр «инсандивай физ тежер сал къаярилай элячIна, чIехи четинвилелди, гьар кас чара-чара, са-сад шегьердив агатна, ахпа санал кIватIал хьана кIеледиз гьахьна. Абуру сал куьчейрай тIуз шегьердин майдан кьуна». (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6356. С. 18). Са бязи чешмейра шегьердиз 600 кас, Гьажи Мегьамедан малуматда са агъзур кьван яракьлуяр гьахьнавайди къалурнава. Яралиди 6 сятдин къене урус аскеррихъ галаз датIана женг чIугунатIани, Гьажи Мегьамедавай адаз куьмекар ракъуриз хьанач. 5-сентябрдин нянин сятдин 5-даз Ярали 500 касни галаз шегьердай акъатна.
     Пакад юкъуз, «6-сентябрдиз бунтчийри мад гъилера шегьердал вегьена, амма чеб гзаф телеф жез акурла кьулухъ чIугуна чувудрин слобода кьуна ва гьанай, гьакIни багъларай ва маса чкайрай гарнизондиз гуьлле гуз эгечIна». (Мад гьана, ч. 20).
    Са шумуд йикъан къене чпин женгинин юлдашривай шегьер кьаз тахьайла, Ферзали бегдиз, Агъабегаз ва Малла Агьмедаз чпин къуватар Къу­бадихъ ялиз кIан хьана. Гьа и чIавуз Куьредайни са кIеретI атана. КIеретIдин чIехида Малла Агьмедав Шамилан тIалабун агакьарна. Имамди вири къуватар кIватIна, геждал вегьин тавуна шегьер кьун тIалабзавай. Геж авуртIа, урусри Къубадиз цIийи къу­ватар ракъу­рун мумкин тир. Малла Агьмед тадиз вичин кIеретIдай цIуд касни галаз Къубадиз атана ва ада Гьажи Мегьамедав Шамилан тIалабун агакьарна. Ингье бунтунин чIехидавай мад гъилера къе­тIи къарар кьабулиз хьанач. Душманди лагьайтIа, идакай менфят къачуна. Дербентдай генерал-майор И.А.Реута, Ширвандай инин комендант полковник фон - Ашенербена Къубадиз кьве агъзур аскер ракъурна. (Килиг: Мад гьана: ч. 21-22).
     И къуватар тIимил тирди фикирда кьур урус пачагьди гьакIни Къубадиз алава яз кьушун ракъурна. Абурукай сад Дагъустанда Имам Шамилахъ галаз женг чIугвазвай генерал-майор К.К.Фезедин кьушун тир. «Барон Розенан буйругъдалди Фезеди 3222 аскер ва 14 туп гваз Самур галайнихъ гьерекатна». (Килиг: Кавказский сборник, т. VIII, с. 110). Кьвед лагьай кьушундиз Жар-Белокан вилаятдин кьил генерал-майор Севарсемидзеди регьбервал гузвай. (Килиг: Мад гьана, ч. 111).
     Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, кьушунри «гьахълуди, гьахъсузди чир тавуна чпин вилик акъатай вири инсанар са кьиликай вагьшийри хьиз тарашзавай. Гьа и карди динж агьалийрин ва бунтчийрин рикIе кичI твазвай». (Килиг: Кавказский сборник, т. VIII, с. 116). Гьавиляй Гьажи Мегьамедан кьушундай гзаф инсанар чпин хизанар вагьшийрикай хуьн паталди кIвалериз хъфена. Гьам и кар, гьамни Мегьамед Мирзе ханди лезгийрикай кьушун туькIуьрна вичин винел ракъурнавайди фикирда кьур Гьажи Мегьамеда Къу­ба кьун тавуна яракьлуяр кIвалериз ахъайна. Женгинилай гъил къачуна хайи хуьруьз хтай ам вичин хизанни галаз Куьредиз фена. Ина Мегьамед Мирзе ханди вичин дуст Гьажи Мегьамед ва адан хва Навруз есирда кьуна урус пачагьдин гъи­либанрив вугана. Гьа икI, гъулгъуладин чIехибурукай мадни са шумуд кас  есирда кьуна. Амма хьиливи Ярали кьаз хьанач ва ада 1838-йисузни урусрин кьушундихъ галаз женг давамар хъувуна. И женгера Малла Агьмедани иштиракна. Вичел залан хирер хьайи ам женгинин юлдашри са дагъдин хуьруьз тухвана. Ина са шумуд вацралай Малла Агьмеда вичин дуьнья дегишарна.
     Архивдин материалрай аквазвайвал, урус пачагь I Николаян буйругъдалди гъулгъуладин чIехибурукай 43 касдиз жаза гун патал Бакуда хсуси военный дуван кардик кутуна. Чапхунчийривай сиягьда чпин тIварар гьатнавай ксарикай Гьажи Мегьамедни галаз 37 кас кьаз хьана. Ярали кьиле аваз арадай акъатай 6 кас абурун гъиле гьатнач. Сад лагьай сиягьда Малла Агьмедан тIвар авач. Гуьгъуьнлай майор Ищенкоди туькIуьрай сиягьда 24 касдин тIвар гьатнава. Мадни кьунвайбурун арада Малла Агьмедан тIвар гьалтзавач. (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6356. Л. 19-39). И делилри Малла Агьмед гьа хьиливи Ярали хьтин гзаф викIегь кас тирди субутзава.
     Гуьгъуьнлай малум хьайивал, ихьтин кьегьал лезгийрикай игьтият ийиз­вай I Николая дуван яргъал вегьин тавуна, фаддаказ, бунтчийрин гегьенш къатар галачиз, анжах гъулгъуладин себебкарриз жаза гун шартIуналди кьилиз акъудун тIалабнай. Гьавиляй военный министр А.И.Чернышева Къаф­къаздин сердер барон Г.В.Розеназ ихьтин чинебан эмир ганай; «…Къубадин гъулгъуладин тахсиркаррин дуван жезмай кьван фад, чпин кьадар гзаф тир муькуь тахсиркарар желб тавуна кьилиз акъудна кIанзава». (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6356. Л. 110).
     А.И.Чернышеван эмир кьилиз акъу­дай корпусдин командирди ва военный комиссияди Гьажи Мегьамедаз зулумар авуна гуьлле гана. Адан куьмекчийрикай мад са шумуд кас икI кьена. Амайбур Сибирдиз суьргуьн авуна. Императордин буйругъдалди Гьажи Мегьамедан хва Навруз яшамиш хьун патал Калугадиз ракъурна кIанзавай, амма ам 1838-йисан 17 октябрдиз лазаретда цIай атана кьена. (Килиг: ЦГИА Грузии. Ф. 8. Д. 4861. С. 5, 12).
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Яран сувар, жуван сувар Редакцияди мугьманар кьабулна Для сохранения языка Мубарак
Статьи из этой рубрики
Къени крар авур хан Багъдатдин факигь РикIелай ракъурдач Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 4(309)
апрель, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ