Яран сувар, жуван сувар
Чи адетар  |  3(308) 2017      
     Яран сувар лезгийрин виридалайни рикI алай сувар я. Вичихъ агъзур йисарин тарихар авай и сувар лезгийрин иервилин, мублагьвилинни бегьерлувилин гъуц тир Ярдихъ галаз алакъалу я. «Яр» гафуникай лезги чIала цIудралди цIийи гафар - инсанрин, хуьрерин ва шегьеррин, чкайрин, макьамрин тIварар арадал атанва. Лезги этнографрикай тарихдин илимрин докторар тир С.Агъашириновади, Гь.Гьажиева, филологиядин илимрин доктор, профессор Р.Гьайдарова гайи малуматрай аквазвайвал, чи чIала «Яр» гафуникай 200-дав агакьна чкайрин тIварар, 100-далай гзаф инсанрин тIварар туькIуьр хьанва. И макъаладин автордин «Лезги чIалар» ктабда и гафуникай арадал атанвай 30-дав агакьна хуьреринни шегьеррин тIварар гьатнава.
     Гьа икI, чал Дагъустандин лезги районрин чилерал «Яр» гафуни арадал гъанвай дагъларин, рагарин, гирвейрин, гьатта муькъверин, никIерин, кьуьгъверрин тIварарни гьалтзава. «Яр» гьакIни къадим лезги йикъарганда гатфарин сад лагьай варз я.
     Яран суварихъ авсиятда чахъ кьилди адетар, месела, Яран мелер, Яран мехъерар ава. Чна абурукай, гьакIни Яран манийрикай, алхишрикай ва тIварарикай виликан йисара «Самурдин» чинриз макъалаяр акъудна кIелдайбурув агакьарнай. Агъадихъ кIелдайбуруз Яран суварихъ авсиятда икьван гагьди винел акъуд тавунвай са бязи месэлайрикай чирвилер гузва.
 
Яр-Гияр-Гилияр
 
     ТIвар-ван авай этнограф, тарихдин илим­рин доктор Гь.Гьажиева, педаго­гикадин илимрин кандидат Т.Саидова ва маса авторри кхьизвайвал, «Яр», «Гияр» ва «Гилияр» гафар са дибдинбур я. Гьам къадим Гияр шегьердин, гьамни Гилияр хуьруьн тIварар Яр гъуцран тIварцIихъай арадал атанва.
     2500 йис инлай вилик гилан Кьурагь шегьердин патав бине кутур Гияр V асирда сасанийрин кьушунри дуьньядилай михьиз терг авунай. Анин агьалийрин са паяри гилан Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал Гилияр тIвар алай хуьр арадал гъана. Чапхунчийрихъ галаз эхирдалди женг чIугуна сагъ амукьай ксари лагьайтIа, душманди чукIурай 7 хуьруьн агьалийрихъ галаз санал Кьурагь тIвар гайи цIийи шегьер кутуна.
    Гиярвийрин Яран суварихъ галаз алакъалу адетар гуьгъуьнлай кьурагьвийри давамарна. Гьатта Совет гьукуматди къадагъаяр эцигайлани ина сувар къейд авунай. Гьавиляй алатай асирдин 30-40-йисара Яран мярекатар тешкил авур 82 кас суьргуьндиз ракъурнай. Кьурагьвийри гьакI ятIани чпин адетдилай гъил къачуначир. 1938-йисуз гьукуматдиз наразивал къалурай агъсакъалри Кьу­рагь шегьердин 7 чкадал цIайлаханар куь­­кIуьрна, 7 хуьруьн агьалияр кIватI­най. Сувар алатай пуд лагьай юкъуз агъ­сакъалар ина 1356-йисан декабрдиз эциг­навай жуьмя мискIиндиз нисинин капI-тIеат авун патал кIватI хьайила, НКВД-дин кIвалахдарри 70-90 яшарин 14 кас кьуна дустагънай. Кьурагьвийри вири сад хьиз кIвачел къарагъна гьа чкайрал цIийи кьилелай 7 цIайлахан куькIуьрайла Советдин са бязи гъилибанар катнай. Жемятди 10 юкъуз гъулгъуладиз ара ганач ва гьукуматди агъсакъалар чпин кIвалериз ахъайна. Абур хтай юкъуз агьалийри мад 7 чкадал цIайна.
 
7 цIайлахан
 
     Вучиз 7? Им лезгийрин мифологияда ирид цаварилайни ирид чилерилай къачунвай рекъем я. Чахъ ихьтин мифни ава: Са юкъуз са шумуд гъуц ирид цаварилай ирид чилерал эвичIна лезгийриз гъуцарин кIвал туькIуьрна ва абуруз ирид кIвалах чирна: гъуцариз икрам авун, цанар цун, фу чран, алухарни пекер цун, малар хуьн, цикай менфят къачуна салар кутун, михьивилер авун. Ахпа и гъуцари лезгийриз ирид къилих гана: кьегьалвал, мяргьяметлувал, дуьзвал, такабур, Ватандиз муьгьуьббат, намус ва абур. И крар кьилиз акъудай гъуцари лезгийриз ирид весини авуна: фагьумдай кьил, килигдай вил, ягъадай гъил, рахадай чIал, Ватан тир чил хуьх. Куьзуьбурун, дишегьлийрин ва аялрин къайгъу чIугу.
     А чIавуз гьи кIвале иридалай тIимил инсанар авайтIа, а кIваляй ирид шем акъуддай. Им акI лагьай чIал тир хьи, чазни ирид кьил жез кIанзава, чунни ирид цаварин, ирид чилерин веледар я. Ахпа ирид чкадал цIайна, гьар цIайлахандин къерехда ирид инсан акъваздай. Ирид касдихъ итимарни жедай, дишегь­лиярни, аяларни, кьуьзуьбурни, жегьи­ларни. Им чаз вири жуьредин агьалияр герек я лагьай чIал тир.
     Сейли этнографар тир А.Гъаниевади ва В.Соколовади кхьизвайвал, цIайла­хандилай хкадардайла лезгийри икI лу­гьудай: «Зун виниз, зи члеяр агъуз». Яни зун виниз хьурай, зи члеяр (гунагьар) цIу тухурай. Начагъбуру хъсан хьун ва аялри чIехи хьун патал хкадарна лагьана кIанзавай: «Цаяр чаз, тIалар ваз». ЦIайлахандилай хкадарайдалай кьулухъ инсанри са-садан гъилер кьуна адалай цIиргъ ядай ва санал хордалди лугьудай:
 
     ЦIаяр, цIаяр куз хьурай,
     Чун цIаяри хуьз хьурай.
     ХъуьтIуьн къаяр патандаз,
     Яран цIаяр чаз хьурай.
 
     Гьа икI, яргъалди Яран манияр лугьудай. Ахпа лугьуз-хъуьрез суварин суфрайрив эгечIдай.
Этнографри кхьизвайвал, виликан вахтара лезгийри жезмай кьван кьакьан чкайрал, гьатта къаварал цIайдай. ЦIаяр гьикьван кьакьандал хьайитIа ва гьикьван яргъалди кайитIа, са гьакьван буллух жеда лугьудай. И адет чи бязи дагъдин хуьрера исятдани ама.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Редакцияди мугьманар кьабулна Для сохранения языка Мубарак Чи гафар
Статьи из этой рубрики
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 4(309)
апрель, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ