Катех - дегь чIаварин эменни хуьр
Этнография  |  1(306) 2017      
     Кьакьан дагъларин ценерив гвай, Балакен райондин виридалайни чIехи хуьр тир Катех вичихъ дегь чIаварин тарихар авай, шумудни са къадим гуьмбетралди и тарихар хуьзвай макан я. Ина гьам Къафкъаздин Албаниядин, гьамни адалай виликан девиррин гелер ама. Хуьре авай кьве албан килисади, V виш йисан ибадатханади, XIV виш йисан сифте кьилера ва 1912-йисуз эцигнавай кьве мискIинди, юкьван виш йисара хкажнавай кьуд гьавадин 4 кIеледи ва маса тарихдин гуьмбетри иниз атайбурун пагь атIузва. Ихьтин хуьрер Къафкъазда са акьван авач.
     XVIII асирда Катех азадвал патал женгерин майдандиз элкъвенай. Катехвийри Жар ва Тала хуьрерин агьалийрихъ галаз санал Надир шагьдин кьушунар кукIварнай. 1738-йисан гатуз шагьдин стха Ибрагьим ханди 38 агъзур аскердин кьиле аваз Жар, Тала ва Катех хуьрериз басрух гайила катехвийри Къанлу Шабанан, Малла Абдуллагьан, Мегьамед бегдин кIеретIрихъ галаз санал кьилди кIеретI туькIуьрна душмандихъ галаз кьегьалвилелди женг чIугунай. А ягъунра иранвийри 20 агъзур аскерар квадарнай. Сагъ амайбур яракьар гадарна катнай. Тарихчи Мугьаммад Казима вичин «Name-yi alamara-yi Nadiri» ктабда кхьизвайвал, лезгийри, аварри ва цIахурри шагьдин кьушун кукIварайди вилералди акур Къахдин, Шекидин ва Ширвандин гьакимар катна арадай акъатнай.
     Дяведа вичин стха Ибрагьим хан кьена лагьана ван хьайила, Надир шагьди вичин машгьур сердерар кьиле аваз 60 агъзур аскер Жардин, Таладин ва Катехдин агьалийрилай кьисас къахчуз ракъурна. И дяведа лезгийривай, аварривай ва цIахурривай шагьдин кьушундин вилик 17 агъзур кас, пудра тIимил къуватар акъудиз хьана. Ирандин тарихчи А.Т.Сардадвара вичин «Ta­rix-e nezami va siyasiye dovrane Na­derşah-e Afşar» ктабда кхьизвайвал, «им гзафни-гзаф ивияр экъичай дяве тир, лезгийри ва аварри эхирдалди женг чIугунай». И ягъунра шагьди вичин 30 агъзурдалай гзаф аскерар квадарнай. Ихьтин тарихдин делилар сад туш, кьвед туш. 
     Эхиримжи йисара хуьруьн тарихдиз талукь цIийи делилар винел акъатзава. И йикъара ина авай къадим медресадин  цларал пиктограммаяр (шикилдин кхьинар) алайди чир хьанва. Абур Къобустандин кьваларал, гьакIни хуьруьн вини кьиле авай Шиш дагъдин синел алай циклопик эцигунрал ва къадим инсанри хкажнавай кIелейрин цларал алай кхьинриз ухшар я. Аквадай гьаларай, медреса эцигдайла а кIелейрин уьцIена аватнавай къванерикай менфят къачунва.
Хуьруьн тарих хьиз, адан агьалиярни чешнелу я. Ина са шумуд халкьдин векилар стхаяр хьиз яшамиш жезва. Виридалайни гзаф азербайжанвияр, аварар ва лезгияр яшамиш жезвай и хуьре, чпин сан тIимил ятIани цIахур, рутул, гуржи, урус, болгар халкьарин векиларни ава. Санлай Катехдин агьалийрин кьадар 7417 кас я. Ина 2300 майишат ава. Хуьруьн умуми чилерин майдан 5 агъзур гектар я.
     Катехда агьалияр патал хъсан къулайвилер ава. Ина 6 мектеб, 2 медениятдин кIвал, 2 почта, 2 АТС кардик ква. 5 мектеб эхиримжи йисара эцигнавайди я. Сад урус мектеб я. Кьве мектебда авар чIалан тарсар гузва. Бакудин Гьукуматдин Университетдин профессор Эседулла Къурбанов, Туьркиядин Президент Эрдогъанан Азиядин уьлквейрихъ галаз алакъада авай советниквиле кIвалахай Къейбулла Къейбуллаев, машгьур алим Мустафа Мустафаев ва са кьадар маса алимар и хуьряй я.
     Хуьруьн агьалияр малдарвилив, туьтуьнчивилив, барамачивилив, багъманчивилив машгъул я. Совет гьукумат чкIидалди ина вишералди инсанри кIвалахзавай чIехи комбинат кардик квай. А комбинатда гьазурзавай паркетар Кремлдиз тухузвай. Гьа икI, Катех вири СССР-диз сейли хьанай. Къени вичин сейливал хвенвай и хуьр йис-сандивай вилик физва. Катехдин эцигунри, ина тухузвай абадвилери къадим макандин экуь гележегдикай хабар гузва. Къвердавай чIехи жезва, фирягь жезва хуьр. Шегьердиз элкъвезва Катех.
 
М.МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Мурадрин геле аваз Bağışla bizi, Çingiz! Гьалал я ваз! Агалкьунар тIалабзава
Статьи из этой рубрики
Яран сувар - жуван сувар КцIарин мярекат Халкьдин манийрин фестиваль Яран мелер Яран манияр
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 11(316)
декабрь, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ