Малла Агьмед
Тарихдин геле аваз  |  11(305) 2016      
     (Эвел газетдин 2016-йисан 26-ноябрдин тилитда)
 
     Садлагьана къариблухдиз акъа­тай Малла Агьмед кIвенкIве чкадин агьалийрин ацукьун-къа­рагъун чириз эгечIна. Аварарни лезгияр хьтин кьегьал ксар тирди, абуруни лезгийри хьиз, азадвал патал женг чIугвазвайди чир хьайила, Малла Агьмед вичи дуьз рехъ хкянавайдан гъа­вурда акьуна. Ингье къариблухда ам акьулдиз текъвер яцIара гьатна.
 
Къариблухда
 
     Имам Къази Мегьамеда вичин хайи хуьруьз - Гимридиз хтай кумазни халкь­диз эвер гана лагьана: «Халкь, куьн халис мусурманар туш. Куьне пак шариатдин чIалахъ тушиз, пайгъамбарди эцигай къайдайриз муьтIуьгъ тахьана, гавуррихъ галаз алакъада аваз жуван тIвар кьацIурна. За квез лугьузва: Урус­ри      Дагъустандиз кIур гузмай кьван квез генгвал несиб жедач: ракъини цаварин къваларикай магьрумна куь никIер куда. Куьн тIветIер хьиз рекьида, Халикьдин дувандин вахтунда куь язух я. Квез генгвални экуьвал, женнетдин кфетар ваъ, жегьеннемдин куьтягь тежер азабар кьисмет жеда.
     Зун Аллагьди куьн азад авун паталди ракъурнавайди я. Гьавиляй за Адан ва пайгъамбардин  тIварцIихъай квез имансузрихъ галаз женгиниз эвер гуз­ва. Урусрихъ, дин ва шариат рикIелай ракъур­завай вирибурухъ галаз гъазаватдиз экъечI!
     Жуван ва жуван аялрин, кIвалерин гьайиф къвемир, куьн уфтан жеда, гьахъ куь пата ава. Ни кьулухъ чIугуртIа, адаз лянет хьурай, ам я и, яни а дуьньяда бахт­лу жедач. Гьа и декьикьадилай чна жигьаддихъ кьил кутазва ва зун куь къази жезва.» (Окольничий Н.А.Мюридизм. Военный Сборник, 1859. №2).
     Къази Мегьамед диндин рекьяй алим, хъсан женгчи, халкь агудиз алакьдай кьегьал тир. Гьавиляй чкадин агьалийри адаз Къази Маллани лугьудай. (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д.6512, л.15).
     Халкьдиз эвер гайидалай кьулухъ, 1831-йисан гатуз Къази Мегьамеда чеченар урусрин аксина женгиниз къарагъарна. Адан  тIалабуналди чеченрин виридалайни чIехи хуьре - Герменчугъда 3 агъзур касди урусрин рехъ атIун патал гьазурвилер акуна. Абуруз куьмек гун патал Къази Мегьамеда Малла Агьмед кьиле аваз балкIанрал алай 800 лезги Герменчугъдиз ракъурна. Идакай хабар кьур генерал Вельяминова чеченрилайни лезгийрилай пудра чIехи къуватрив хуьр элкъуьрна юкьва туна. Дагъвийри эхирдал кьван женг чIугваз акурла, генералди артиллериядин  куьмекдалди хуьр кукIварна. КIвалери цIай кьуна. ЦIун къене кузвай дагъвийри гьакI ятIани эхир нефесдалди чапхунчияр хуьруьз ахъайнач.
     Генерал Чичагован кайвани М.Н.Чичаговади 1889-йисуз Санкт-Петербургда чапдай акъудай вичин «Шамиль на Кавказе и в России» ктабда кхьизвайвал, дагъвийрикай са касни урусриз муь­тIуьгъ хьанач. 72 кас цIаяра кана чIух хьана. Лезгийрикай чпел хирер хьайи 6 кас сагъ амукьна, амайбур вири женгина кьегьалвилелди гьелек хьана.
     Сагъ амукьайбурукай сад Малла Агьмед тир. Адан кьегьалвилер акур Къази Мегьамеда и жегьил лезгидал 400 касдикай туькIуьрнавай цIийи кIеретI ихтибарна. Гила Малла Агьмед генани четин женгериз гьазур хьана кIанзавай. Гьа са вахтунда ада вичин хуьруьн­ви Сулейман эфендидихъ галаз санал Шейх Мегьамед Ярагъвидин къайгъуни чIугвазвай. Архивдин материалрай чир жезвайвал, а чIавуз Сулейман эфендиди 300 касдикай ибарат тир кIеретIдиз регьбервал гузвай. (Килиг: Арабские рукописи Института Востоковедения АН СССР. Краткий каталог. М., 1986. Ч. II, с. 442. №9544, шифр: В 4167). Гьа инал лугьун хьи, абур кIеви дустар тир. Гьатта Малла Агьмедан, Сулейман эфендидин ва къубави Малла Мегьамедан тIварар кIеви дустар ва женгчияр хьиз урус генералрин рапортрани гьатнава. (Килиг: ЦГВИА.Ф.ВУА.Д.6550, л. 4-5).
     Чеченистанда кьиле фейи дяведилай кьулухъ Къази Мегьамеда Шейх Мегьамед Ярагъвидин тIалабуналди Дагъустандин вири халкьар кIвачIел къарагъарун къетIна. Ада кIвенкIве Гимридин ва маса хуьрерин агьалияр санал кIватIна вичин муаллимдин гафар абурув агакьарна: «Дуьньяда шумудни са дин, гьикьван халкьар ава. Абур вири чпин къанунриз амал авуналди, кIевелай чпин диндин чIалахъ яз яшамиш жезва. Анжах чун хьтин мусурманар са куьнинни чIалахъ туш. Христианрихъ «Евангелие», чувудрихъ «Талмуд», мусурманрихъ «Къуръан» ва шариат ава. Ингье чаз шариат вуч затI ятIа чизвач. Вири дагъустанвияр, абурун сихилдай яз чунни бейгьушардай ичкияр хъуналди, угъривилелди, тарашуналди машгъул я. Чна са-сад тарашзава. Амма чаз чун тарашзавай чапхунчияр аквазвач. Ихьтин крариз ва къанунсузвилериз рехъ  тагун патал балкIанрал акьахна Аллагьдин рекьиз экъечI! Аллагьдин буйругъдалди ва куьмекдалди чи душманрихъ галаз женг чIугу!» (ЦГВИА.Ф.ВУА. Д.6512, л.15).
     Гьа икI, Къази Мегьамеда аваррин, андийрин агьалияр вичихъ ялна, абурукай кIеретIар туькIуьрна. Идалай кьулухъ къумукьрин Вини ва Агъа Казанише, Эрпели ва Каранай хуьрерин агьалияр Дагъустандин сад лагьай имам тир Къази Мегьамедан патаз элячIна. Даргийрин хуьрерикай Акуша ва Цудахарни  гъазаватдив эгечIна. Урусатди Ирандихъ ва Туьркиядихъ галаз дяведик кьил кутуникай менфят къачур Къази Мегьамеда гзаф чкайра вичин къанунар кардик кутуна, 200 ва 400 касдикай ибарат тир яракьлу кIеретIар туькIуьрна. (Килиг: Волконский Н.А. Война на Восточном Кавказе с 1824-1834 гг. в связи с мюридизмом. Кавказский сборник. Тифлис, 1887. С. 152-153).
     Куьруь вахтунда 5 агъзурдав агакьна дагъустанвияр кIвачел къарагъарай Къази Мегьамедаз и къуватар тIимил тирди хъсандиз чизвай. Гьавиляй ам Шейх Мегьамед Ярагъвидин, Сулейман эфендидин ва Малла Агьмедан куьмекдалди Куьре ва Къуба вилаятрин лезгияр женгерив агудиз алахъна. Гьеле виликан вахтара Ярагъвиди ракъурай женгчийри са вацран къене Куьредин 30-далай гзаф хуьрер чпихъ ялнай. Ихьтин агалкьун акуна вичиз гзаф хвеши хьайи Къази Мегьамеда теблигъат тухун патал Къубадиз 10 кас ракъурнай. Ингье Куьредин гьаким Аслан хандин гъилибанри абур есирда кьуна ва тарашна. Къази Мегьамеда и кардихъ авсиятда хандин кьилив вичин итимар ракъурайла «Аслан ханди… тахсиркарар жагъурна абуруз жаза гана ва Къази Мегьамедан итимар чпин шейэрни гваз муьриддин кьилив рахкурна, гьатта адаз тахсирдилай гъил къачу лагьана чарни кхьена.» (Комаров А. Казикумухские и Кюринские ханы. Кавказские горцы. Сборник сведений. Тифлис, 1869. Гл VI. с. 29).
     И вакъиадилай са кьадар вахтар алатайла Къази Мегьамеда кьвед лагьай гъилера Къубадиз вичин итимар ракъур­най. Абуру яргунви Шихмегьамедан, цIехуьлви Гьажи Али Аскеран, куьснетви Селиман, хуьлуьхъви Гьажимегьамедан ва къубави Усманан кьилив фена имамдин тIалабун и ксарив агакьарнай. Къази Мегьамедаз Къуба вилаятдин агьалияр кIвачел къарагъариз кIанзавайди ван хьайила, Къафкъаздин сердер фельдмаршал И.Паскевича Куьредин гьаким Аслан хандивай муьридрин гьерекатдиз регьбервал гузвай Шейх Мегьамед Ярагъви кьуна Тифлисдиз ракъурун тIалабна. Ханди жуьреба-жуьре багьнаяр гъиз адан эмир кьилиз акъуднач. Гьавиляй сердерди Дагъустанда авай урус кьушунрин чIехидаз, генерал-адъютант П.Х.Граббедиз эмир гана. Ам гзаф атIугъай ва къаддар кас тир. Генералди хаин ксарин куьмекдалди са шумуд йикъан къене Шейх Мегьамед Ярагъви кьуна ва ам къвалал чIехи конвой алаз Тифлисдиз рекье туна. Ингье Гьажи Али Аскеран, яргунви Шихмегьамедан, ахцегь­ви Асваран кIеретIри урусрин аскерар ЦIехуьливай 20-30 верс аралу хьайила абуруз басрух ганай ва Шейх Мегьамед Ярагъви азад авунай.
     1830-йисан эвелра кьиле фейи и вакъиа рикIел хтай Къази Мегьамеда гила, са йис алатайдалай кьулухъ маса рехъ хкяна. Ада Малла Агьмедавай урусриз хабар тежервал, дагъдин рекьерайни тамарай тIуз Къуба вилаятдиз фин, кIеретI тамара чуьнуьхарна Гьажи Али Аскерахъ, Шихмегьамедахъ, Гьажимегьамедахъ галаз гуьруьшмиш хьун ва абурувай куьмек къачун тIалабна.
     Имамдин тIалабун кьилиз акъудун патал рекье гьатай Малла Агьмедан кIеретI Самур дереда урусрин ротадал дуьшуьш хьана. Ягъунар гатIунна. Инай са аскерни сагъ ахъайна кIанзавачир. Абурун чIехибуру хабар кьуртIа, иниз чIехи кьушун ракъурдай. Са шумуд сятда кьиле фейи дяведа аскерар вири телеф хьана. Малла Агьмедан яракьлуйрикайни 20 кас кьена. Ада гел квадарун патал аскеррин мейитар тамун къалин чкадиз ялиз туна, ахпа вичин рекьиз давамна. Кьве гьафте алатайдалай кьулухъ Малла Агьмед агъзурдалай гзаф Къубадин лезгиярни галаз Гимридиз хтана. Ингье Мегьамед Ярагъви ина авачир.
     1831-йисан сентябрдиз гъазаватдиз къарагъай Чиркей хуьруьн агьалийри Ярагъви чпин чIехиди хкянавай ва икьван гагьди лезги чилерал са шумудра урусрин гъвечIи кIеретIрихъ галаз женг чIугур ам гила сифте яз чIехи дяведик кьил кутаз мажбур хьанвай. Л.Богуславскиди кхьизвайвал, 1831-йисан октябрдин эхирра урусрин гзаф чIехи кьушунди Казанише, Эрпели, Каранай ва Чиркей хуьрерал вегьена. Эхирни абуру Чиркей кьве патай элкъуьрна кьуна. «Сулак вацIун чапла пата авай Чиркей муьтIуьгъарун патал иниз 2500 аскердикай, 500 атлудикай ва 22 тупуникай ибарат тир кьушун гъанвай. Кьушундин чIехиди генерал Панкратов тир.» (Богуславский Л. История Апшеронского полка. СПб. 1892. с. 142).
     Са бязи чешмейра урусри Чиркейдиз ялнавай кьушун Абшерон полкунин пуд батальондикай, егер полкунин кьве батальондикай, Куьредин полкуникай, атлуйрин ва артиллериядин кIеретIрикай ибарат тирди къалурнава. Гьар гьикI ятIани, са хуьруьз икьван чIехи кьушундив басрух гуналди урус генералриз вири дагъустанвийриз кичIерарна абур секинариз кIанзавай. 
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я 25 йисан женг Görkəmli alim РикIелай тефир мярекат Кьегьал
Статьи из этой рубрики
Генералдикай гьикI наиб хьанай? Шабрандин тарих чирзава Tarixi ad bərpa olunmalıdır Тарихдив авайвал эгечIин Къени крар авур хан
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 7(312)
август, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ