Малла Агьмед
Редактордин гаф  |  10(304) 2016      
     Лезги поэзияди юкьван виш йисара хьиз, XVIII-XIX ассирани баркаллу рехъ фена. А чIавуз яшамиш хьайи чи шаиррикай Саид Агьмедан, Лезги Агьмедан, Мирзе Алидин, Рухун Алидин, Эмирали ТIигьиржалвидин, Етим Эминан, Мирзе Гьасан Алкьадаридин, СтIал Саядан, Малла Нуридин, Миграгъ Мардалидин ва масабурун тIварар халкьдин арада гзаф машгьур я. Ингье абурулай гъейри чахъ икьван гагьди чпин тIварар ва яратмишунар винел акъудиз тахьанвай шаирарни ава. РикI шадардай кIвалах ам я хьи, къвез-къвез ихьтин къелемэгьлийрин теснифарни жа­гъизва. Гагь-гагь са шумуд цIарцIи, са шиирди а чIалар туькIуьрай шаиррин тIварар винел акъуддай мумкинвал гуз­ва. Ихьтин са шиирдин геле аваз тухвай ахтармишунрай чаз мад са лезги шаир чир хьана.
 
Са шиир
 
     ЦIипуд йис инлай вилик, 2003-йисан 11-августдиз чи машгьур чIалан алим, профессор Ражидин Гьайдарова Магьачкъалада цIийиз басма хьанвай вичин «Гафарикай къейдер» ктаб къул алаз зав вугудайла лагьанай: «КIиридай жагъай алатай виш йисарин лезги шаиррин шиирар авай кIватIал тупIалай ийидай чIавуз заз Малла Агьмед лугьудай са касдин шиир гьатна. Ам Къуба патан лезги шаир я жеди, вучиз лагьайтIа вичин шиирда Лезги Агьмедан, Вурвар ва Аваран хуьрерин тIварар кьазва. А шиир за вав вугузва, килиг адан автордин ери-бине тайинариз жедатIа.»
     Авайвал лагьайтIа, заз шиирдикай гзаф хуш атана. Гьавиляй за кIвенкIве а шиир кIелдайбурув агакьарзава.
 
Чир жеди
 
Ви чIалариз са гаф авач зи устад,
Са пай рагъ я, са пад циф я, са пад чад.
Лугьумир на кьуьд атана амаз гад,
Махлукьатдиз ифир жеди, фир жеди.
 
Панагь хьанач лугьуз фелек-худа ваз,
Таз женни лагь, чавай буба рикI цIраз.
Дидеди хур гатайтIа сед жеди чаз,
Кьил кукIвар жез, валлагь, гардан кIир жеди.
 
Ви тIвар кьуна кIвачин хьайи гъафилдиз,
Аварандай Вурвуз атай сефилдиз
Кар кьамир на, тIар жеривал гуьгьуьлдиз,
КьуртIа нагагь, рикIе дердер цIир жеди.
 
Лезги Агьмед, дердерихъ гел тухумир,
Малла Агьмед ажуз кас я лугьумир.
Фасикь касдив гьич вуна сир вугумир,
ВугайтIа, ам вири элдиз чир жеди.
 
     Шиирдай аквазвайвал, Лезги Агьмедни Малла Агьмед са девирда яшамиш хьанва. Сад Вурвай я, муькуьди Аваран хуьряй. Малла Агьмеда Лезги Агьмедаз устад лугьузва. Абур чирхчирар тир. Мумкин я Малла Агьмед Лезги Агьмедалай  жаван хьунухь.
     Мад са делил винел акъатзава. Малла Агьмеда «Чир жеди» шиир Лезги Агьмедан «Я залум хан» шиирди вичиз эсер авурдалай кьулухъ теснифнава. Вучиз лагьайтIа заманадикай шикаятзавай устаддин шиирда «бубадин рикI цIрада», «дидеди хур гатада» хьтин гафар ва «Панагь хьанач залум фелек-худа ваз», «Агьмедаз пис кьуьд атана, гад амаз» хьтин цIарар ава. Гьавиляй Малла Агьмеда и цIарарив кьадайвал шиир теснифна вичин устаддиз шел-хвал ийимир, руьгьдай аватмир, жув авай гьалар масадаз чир мийир лугьузва. И фикир агакьардайла ада «фир», «ифир» хьтин гафарикайни менфят къачузва. А девирдин лезги чIала «фир» «гъам», «ифир» лагьайтIа, «хажалат» хьтин манаяр авай гафар тир.
     Са гафни авачиз, Лезги Агьмед руьгь­дай аватдай устад тушир ва ам вичин халкьдин бахтлу гележегдин чIалахъ тир. Вичин кьисмет Кьуьчхуьр Саидан кьисметдихъ галаз гекъигайла ада дустунихъ элкъвена икI лагьанай: «Ханвал ахьтин рекьин тийир къуллугъ туш, Талагьрай хьи, вичин карни шулугъ туш…» (Килиг: Лезгийрин революциядин вилик квай девиррин литература. Магьачкъала, 1990. Ч.8).
     Гьа икI, са вахтунда Лезги Агьмедаз устад лагьана шиир тесниф авур Малла Агьмедан геле гьатайла чаз ам гьакIни алим тирди чир жезва.
 
ЧIехи алим
 
     Са бязи чешмейра чал шаирдин тIвар «Малла Агьмед», «Малла Агьмед ал-Къубали», «Малла Агьмед Аварани» хьиз гьалтзава. Сифте кьвед лагьай вариантдиз вил вегьен. Ярагъви Исмаила вичин бубадикай, лезгийрин чIехи алим, Къафкъазда муьридизмдин бине кутур Шейх Мегьамед Ярагъвидикай кхьей биографиядин очеркда (араб чIалал) Имам Къазимегьамед Гимри хуьре урус­рихъ галаз дяведа гьелек хьайиди, адахъ галаз женгера Гьажи Али эфендиди, Нурмегьамед ал-Къахиди, Малла Агьмед ал-Къубалиди ва Сулейман эфендидини иштирак авурди къалурнава. (Килиг: Арабские рукописи Института востоковедения АН СССР: Краткий каталог. М., 1986.Ч.II. С.442. №9544; шифр: В4167).
     Исмаил Ярагъвиди гъилин хатIариз ганвай баянрай аквазвайвал, Малла Агьмед гьам диндин, гьамни тIебиатдин илимрихъ галаз машгъул жезвай ва ам са шумуд ктабдин автор тир. Са бязи ктабар синтаксисдиз ва диндин асасриз талукьарнавайбур я. Гъилин хатIара алимдин гьакъиндай умуми малумат ганва ва адан ктабрин тIварар къалурнавач. Малла Агьмедаз араб, фарс ва туьрк чIалар хъсандиз чизвай ва чка атунивай а чIаларални эсерар кхьизвай. Къейдерай малум жезвайвал, алим Къуба магьалдин лезги А.в.р. хуьряй тир. Адет тир къайдада транскрипция ачухарайтIа, им Аваран хуьр тирди чир жезва.
ИкI тирди пуд лагьай вариантдини тестикьарзава. Машгьур дагъустанви алим, «Нузгьат ал-азгьан фи таражим уламайи Дагъустан» ктабдин автор Назир ад-Дургелиди вичин къейдера чи алимдин тIвар «Малла Агьмед Аварани» хьиз къалурнава. Адан ктаб Дагъустандин Тарихдин, ЧIалан ва Литературадин Институтдин архивда хуьзва. (Килиг: Фонд восточных рукописей ИИЯЛ. Ф.30. Оп.2 Д.108). Ктаб шартIуналди кьве чкадал пайнава. Сад лагьай пай «Баб ал-абваб-Дербент шегьер ва адан алимар» я. Кьвед лагьай паюниз «Имам Шамилан [девирдин] алимар» тIвар ганва. Ктабда 220 очерк гьатнава. Гьа­йиф хьи, ина Малла Агьмедакай кьилди очерк авач. Авторди ихьтин очеркар гзафни-гзаф Дагъустандай тир алимрикай кхьенва. Абурун тIварарай и ксар дидедиз хьайи хуьрер чир жезва. Гьар гьикI ятIани, гьам Исмаил Ярагъвидин, гьамни Назир ад-Дургелидин кхьинрай аквазвайвал, Малла Агьмед Шамилан девирда яшамиш хьанай ва ам кьетIен жуьредин алакьунар авай зурба алим тир.
     Шейх Мегьамед Ярагъвидихъ галаз таниш хьайи ва адан женгинин юлдашдиз элкъвей Малла Агьмед и рекьиз дуьшуьшдай экъечIнай. Ам Имам Къазимегьамедахъ галазни дуьшуьшдай таниш хьанай.
 
Дуьшуьш яз хьайи кар
 
     1829-йисуз Къазимегьамеда имамдин дережа къачурдалай кьулухъ Къубадиз вичин са кIеретI терефдарар ракъурна. Абуру ина шариат ва къазават теблигъ ийизвай. (Килиг: Комаров А. Казикумухские и кюринские ханы // Кавказские горцы. Сборник сведений. Тифлис, 1869. Гл.IV. С.29). Маса жегьилар хьиз, Къубадин медреса цIи­йиз акьалтIарнавай Агьмедани муьридрив агатна абурун ниятар чирна. Им азадвилин женг тирди чир хьайила, ада гьерекатдик экечIун патал разивал гана, гьатта са кьадар жегьиларни и рекьиз гъана. ГьакI ятIани ам гьасятда Къазимегьамедан кьилив фенач, кIвенкIве Шейх Мегьамед Ярагъвидихъ галаз таниш хьун къарардиз къачуна.
     Агьмедаз Ярагъдал Шейх Мегьамед жагъанач. Ам регьбердин суракьда аваз Табасарандин Дуьбек хуьруьз атана. А чIавуз Шейх Мегьамед Ярагъви ина амукьзавай. Дуьшуьшдай хьиз, гьа са вахтунда, 1831-йисан августдин юкьвара Къазимегьамедни вичин 200 муьридни галаз иниз атана. Тарихчийри кхьизвайвал, са береда Ярагъвидин сухта хьайи Къазимегьамед вичин муаллимдин кьилив атайла къунши хуьрерин агьалиярни абур акван патал иниз кIватI хьанай. И гуьруьш халисан сувариз элкъвенай. Агьмедаз Къубадиз атай муьридар гьас­ятда чир хьана ва абуру и жегьил Къазимегьамедахъ галаз танишарна. Мегьамед Ярагъвидини и савадлу гада вичиз гзаф бегенмиш хьайиди лагьана.
     Имам Къазимегьамед йифиз вичин муаллимдин кIвале амукьна. Ярагъвидин уьмуьрдин юлдаш Айшатаз, рухваяр тир Гьажи Исмаилаз ва Исгьакьаз, гьакIни адан руш Гьафисатаз Къазимегьамед гьеле Ярагъдин медресада кIелдай чIавалай чизвай. Абуруз ам атунихъди гзаф хвеши хьана. На лугьумир, медресада кIелдай чIавуз Къазимегьамедан Гьафисатал рикI ацукьнавай кьван. Ингье а чIавуз адаз вичин гьиссер ачухариз регъуь хьанай. И гъилера, вад йис алатайдалай кьулухъ Гьафисат гъуьлуьз фенвачирди чир хьайила, ада регъуь тахьана вичин ният малумарна. Шейх Мегьамед Ярагъви адан гъавурда акьуна ва и кардиз манийвал ганач. Гуьгъуьнин вакъиаяр тадиз кьиле фена. Мусурман адетрив кьадайвал руш кIан хьайи имамди адак лишанар кутуна, чкадин фекьийри абур некягьна. Муькуь юкъуз ахьтин са мехъер хьана хьи, адан ван вири Дагъустандиз чкIана. Урусри и мехъер векъивал хьиз, Къазимегьамеда чпиз майдандиз экъечI, зун кикIиз гьазур я лагьайди хьиз кьабулна. (Килиг: Бестужев-Марлинский А. Соч. в 2-х т. М., 1958. Т.I. С.22).
     И вакъиадилай кьулухъ Мегьамед Ярагъвидивай хизанни галаз вичин хуьруьз хъфиз хьанач. Жегьил Агьмедни Къубадиз хъфин тавуна абурухъ галаз амукьна, вучиз лагьайтIа Абшерон полкунин командир полковник Мищенкоди тадиз Куьре ханлухдиз алава кьушунар гъана, Дербент мягькемарна, Къубадиз 6 рота аскерар ракъурнай. (Килиг: Кавказский сборник. Тифлис, 1887. С.130). И кардикай хабар кьур Къазимегьамед Куьредални Дербентдал вегьин тавуна кефердихъ фена. Адахъ галаз санал Шейх Мегьамед Ярагъви ва адан хизан, гьакIни Агьмед ва Къубадай атанвай мад са шумуд кас Аваристандиз физ мажбур хьана. (Килиг: Кавказские горцы. Сборник сведений. Тифлис, 1869. Гл. IV. С.29).
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Къул туьхуьр мийир «Леки» - кьегьалрин кIватIал я Zabit Rizvanov fenomeni Бадейрин кьула
Статьи из этой рубрики
Жегьилрин меркез Карчийри куьмек гуда Пара жезва Чешне яз къалурна ЧIехи хьанва
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ