Чи гафар
"Самурдин мектеб"  |  9(303) 2016      
Самур
 
     Лезгийрин виридалайни чIе­хи вацIун тIвар тир «Самур» гафунин этимология са шумуд жуьреда ачухарзава. Чна и вацIуз гьакIни Кьулан вацI лугьузва. И гафунин мана сифте яз дуьздаказ тайинарнавайди чи машгьур чIалан алим Ражидин Гьайдаров я. Ада кхьизвайвал, «Самур» «миргин яд, вацI» лагьай чIал я. Алимди 2003-йисуз Магьачкъалада чап хьайи вичин «Гафарикай къейдер» ктабда и гафунин мана тестикьардай са кьадар делиларни гъанва.
     «Самур» гафунин этимология чIурукIа  ачухарзавай дуьшуьшар­ни ава. Бязибуру ам туьрк чIалан «Самур» («цуцIул») гафунин би­не­дал ганвай тIвар хьиз къалурзава. Садбуру «Самур» гуржи чIалан «хуш, рикIиз чими» мана авай гаф я лугьузва ва вацIун тIварни и гафунихъ галаз алакъалу я кьван. Ибур кьведни къалп гиманар я, вучиз лагьайтIа «Самур» халисан лезги гаф я ва адан мана «миргин яд, вацI» я. Къадим тарихчийрин ктабра Самур вацIун тIвар Албан вацI хьиз гьатнава.
 
Квардал
 
     Чи машгьур чIалан алим Ражидин Гьайдарова гьеле 2003- йисуз кхьейвал, Кьурагь районда хуьруьн тIвар тир и ойконим сифтедай ойконим тушир, вичихъ «минара» мана авай квард гаф тир. Хуьруьн тIвар адакай ахпа, ана агьалияр яшамиш жез гатIунайла хьана. Ам «минара» мана авай гаф яз  чи чIалан нугъатра амазма. Месела, Ахцегьа «Квард аквар хев» лугьудай топоним ава.
     Исятда «квардал» гафуникай неинки чкадин, хуьруьн тIвар хьиз, гьакI ана яшамиш жезвай инсанрин тIвар хьизни менфят къачузва: Квардалри хъсандиз кIвалахзава.
 
Калтур
 
     И гафунихъ кьве дувул ква: 
     1) -кал; 2) -тур. -Кал дувулдин мана малумди я: «диши къарамал». -Тур дувул «атур» гафуникай /а/ гадар хьана, амай пай я. Атур  малар хъиядай чкадиз лугьузвайди тир. Калтур, яни «калер хъиядай чка».
 
Арагъ
 
     П.К.Услара вичин «Къаф­къаз­дикай лап къадим малуматар» ктабда арагъ гафунихъ «кьакьан раг» хьтин мана авайди къалурнава. Кьасумхуьрелай винидихъ, Кьу­рагь вацIун къерехрал «Арагъар» лугьудай кьве хуьр алай: Агъа Арагъар ва Вини Арагъар. Про­фессор Р.Гьайдарован фикирдалди, и хуьрерин тIвар «дагъ, кьакьан чка» мана авай ар гафунихъ галаз алакъалу я.
     Арагъиз агакьдалди «Къан­бурар» лугьудай чкада, дагъдик кикIанвай лап чIехи, килигайла руьгь фидай хьтин кьве раг ава. ВацI галай патахъай абур генани гейбатлу кьакьан рагар яз аквада. Арагъ хуьруьн тIвар шаксуз гьа рагарихъ, иллаки гьабур мукьвал хьунихъ галаз алакъалу я.
 
Маркъу
 
     И топоним гзаф хуьрерин мулкара дуьшуьш жезва. Адан мана «гатун яйлах» тир. Амма гьар гьихьтин  яйлахдиз хьайитIани «маркъу» лугьудачир. Маркъу, адет яз, хуьрелай вине авай, гатуз къарамалар хуьн патал къулай шартIар (там, векь, яд) авай яйлахдиз лугьудай. Бязи чкайра дагълух чкайра авай къалин тамузни маркъу лугьудай.
 
МеркIи
 
     И гафунин асул куьгьне мана «дерин» тир. Гила адахъ са шумуд цIийи манаяр хьанва: а) вацIун, кIамун «чланбар», «чарчар»; б) «деринда, агъада гьатнавай чка», «вацIу вичиз дагъ, раг атIана арадал гъанвай гуьтIуь рехъ.»
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Вириниз сейли хьанва Презентация книги в духе детского праздника Кусарский театр порадовал дагестанцев И словом можно вылечить
Статьи из этой рубрики
"Самур" газетдин дустар Хайи чIалаз икрамзава Лезги аялар патал сайт Уфтан хьана Алакьунар авай аялар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 9(314)
октябрь, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ