КIуьд лагьай лукI
Квез чидани? "Самурдин мектеб"  |  9(303) 2016      
     1222-йисуз Чингиз хандин сердерар тир Жебедивай ва Су­бутаявай Дербент муьтIуьгъариз хьаначир. Гьавиляй абуру залан къванер гадардай цIапанрив шегьердин цлар чукIурун къетI авуна. Ингье цлар акьван мягькем тир хьи, абур сакIани чукIуриз хьанач. Дербент хуьзвайбурун куьмекдиз алава лезги кIеретIар атайла монголрин сердерар чеб есирда гьатуникай игьтиятвал хвена кефер патаз, Урусат галай­нихъ фена. Машгьур кхьираг Яна вичин «Чингиз хан» ро­манда кхьизвайвал, монголар сиф­те яз Къафкъазда, аланрин ва лезгийрин сад хьанвай кьу­шунрихъ галаз женгина магълуб хьанай.
     Эхирни 17 йис алатайдалай кьулухъ, 1239-йисуз монголрилай Дербент муьтIуьгъариз алакьнай. Абуру шегьердик лугьуз тежедай кьван зарар хкIурнай, кIеледин са бязи цлар чукIурнай, къадим дараматар барбатIнай, вишералди инсанар тарагъаждай куднай.
     Чингиз хандин империя чкIайдалай кьулухъ, XIV виш йи­сан кьвед лагьай паюна, 1394-1395-йисара иниз гзаф залум чапхунчи Тимурленг ата­на. Ам къведалди адан хва Мираншагьа Самур вацIун патав Тохтамышан чIехи кьушун кукIварна. Агъа  Волга галай патай Дагъустандиз басрух гайи Тимура Тарки ва Левашадин патарив гвай чилер кьуна, Акуша хуьруьн патав лакрин, аваррин ва даргийрин кьушунар кукIварна, инсанрин мейитрикай кIунтIар туькIуьрна. И вакъиадилай гуьгъуьниз Зирехгерендин ва Къайтагъдин агьалияр чIехи харжар гана монголрин пачагьдиз муьтIуьгъ хьана.
     Гьеле Тимурал къведалди, 1253-йисуз Франциядин король IX Людовика монголрин Мангъу хандин кьилив ракъурай Вилгьелм Рубрука малумат гайивал, лезгийри чапхунчийрин аксина кьегьалвилелди женг чIугвазвай. Гьавиляй монголри абурун цIудралди хуьрер чукIурна чиливди сад авунай. Гуьгъуьнлай Тимурленгани лезгийрал вегьена ва абуруз генани гзаф дуван кьуна. Вишералди дишегьлиярни аялар цIуз вегьена кана. Ингье адавай лезгияр кьиляй-кьилди муьтIуьгъариз хьанач. Гьавиляй 1404-йисуз архиепископ Иоани де Галонифонтибуса вичин «Дуьнья кьатIунин ктабда» кхьенай: «Тимурленгаз лезгийрин дагълар рам ийиз кIан хьана ва ада 100 агъзурдин кьушун кIватIна. Амма лезгийри монголар акI кукIварна хьи, Тимурленга вичин кьушун кьулухъ чIугуна, дяведилай гъил къачун патал эмир гана.»
     Лезги вилаятрилай гъил къачур Тимурленгаз Дербент кьаз кIан хьана. А чIавуз Дербентдин эмир I Ибрагьима вичин агьалияр душмандикай хуьн патал фендигарвал кардик кутуна. Ада Тимураз гзаф багьа савкьатар гъана: 9 тай къизил, 9 тай гимиш, 9 тай пекдин парчаяр ва маса затIар, гьакIни 8 лукI. Тимура жузуна: «Шейэр вири кIуьд-кIуьд я, бес лукI вучиз 8 гъанва? I Ибрагьима жаваб гана: «КIуьд лагьай лукI зун жув я.» И гафари вич вири дуьньядин гьаким яз гьисабзавай Тимураз гзаф эсерна. Вучиз лагьайтIа ада гьамиша лугьудай: «Цава са аллагь ава, гьавиляй чилелни са пачагь хьунухь герек я.» I Ибрагьиман гафарилай кьулухъ Тимурленга Дербентдик ктаднач, акси яз ам Дербентдин ва Ширвандин гьакимвиле тайинарна, адакай вичиз даях хьиз менфят къачуна.
 
Гуьлхар ГУЬЛИЕВА
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Вириниз сейли хьанва Презентация книги в духе детского праздника Кусарский театр порадовал дагестанцев И словом можно вылечить
Статьи из этой рубрики
Чи ибараяр "Самур" газетдин дустар Чи аялар патал Яран сувар Гуьзел муаллим
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ