Мукьуфар авай къази
Редактордин гаф  |  8(302) 2016      
(Эвел газетдин 2016-йисан 20-июлдин ва 20-августдин тилитра)
 
     Федерация туькIуьрун патал адак экечIзавайбуру къулар чIугуна икьрар кутIуннатIани и ниятди кьил кьунач. Гьакимар Георгиевск шегьердай хъфей кумазни абуру къенепатан дявейрик кьил кутуна. Урусатдин проектдиз Иранди ва Туьркиядини манийвал гана, вучиз лагьайтIа урусриз ихьтин вассал гьукумат арадал гъана Къафкъазда чпиз сиясатдин буфер ва даях туькIуьриз кIанзавай. Ниятди кьил кьун тавурла, Урусатди маса рекьералди Къафкъаздин чилер гъилик кутаз гатIунна. 1803-йисуз, Гуржистандин кьиле генерал Цицианов авай чIавуз Генжедин гьаким Жавад ханди Ирандиз майилвал къалурна. Гуя иниз килигна генерал      Цицианов гуржийрикай кьушун кIватIна Генжедин винел фена. Къати женгерилай гуьгъуьниз ада шегьер кьуна ва иниз Елизаветпол тIвар гана.
     И чапхунчивили Жар вилаятдин лезгийрик хъел кутуна ва абур урусрин аксина экъечIна. Генерал Цицианова лезгияр муьтIуьгъарун патал чIехи кьушун вугана генерал-майор Гуляков аниз рекье туна. «Аниз къведай рекье Жардин лезгийри дар, къулайсуз са чкада и генералдихъ галаз дяве авуна ва ам яна кьена. Кьве патайни гзаф инсанар телеф хьана. Генералдин кIеретIдикай чан аламукьайбур княз Цицианован кьилив хтана.» (Алкьвадар Гьасан эфенди. Асари-Дагъустан. Магьачкъала, 2015. Ч. 122).
     И месэладал гьалтайла Дагъустандин гьакимарни кьве патахъ пай хьана. Садбуру Урусатдин, муькуьбуру Ирандин пад кьуна. Месела, Таркидин шамхалар, Сулакдин князар, гьакIни Дербентдин гьаким Гьасан хан михьиз урусрин патаз элячIна. 1804-йисуз Урусатдинни Ирандин арада дяве къарагъайла Шихали хан, уцмий Адил хан, III Сурхай ва Султан Агьмед хан Ирандин пад тир. Гьа и кар себеб яз Куьре ва Къуба пата цIийи ягъунар гатIунна.
 
ЦIийи ягъунар
 
     КIвенкIве ягъунрик урусри кьил кутуна. 1806-йисан 22-июндиз абуру Дербент кьуна. Кьуд лагьай гъилер тир урусрин кьушунар и шегьердиз гьахьиз. И гъилера ам тамамвилелди Урусатдин гъилик акатна. Ирандин терефдар тир чкадин гьакимриз и кардикай хуш атанач ва абуру урусрихъ галаз ягъунрик кьил кутуна. Шихали хандин, уцмий Адил хандин, III Сурхаян ва Султан Агьмед хандин кьушунри 1807-1808-йисара Дербент элкъуьрна кьуна, адан Таркидихъ ва Къубадихъ галаз алакъаяр атIана. 1811-йисуз абуру Къуба кьуна. (Килиг: История Дагестана. Махачкала, 1991. С. 137). Амма гьа йисан эхирра Самур дередиз, Куьре ва Къазикъумух ханлухрин чилерал атай урус кьушунри чкадин гьакимриз артухан гьерекатар ийидай мумкинвал ганач. ГьакI ятIани абуру гъиле мумкинвал гьатай кумазни чапхунчивал давамарзавай. Месела, Табасаранда вичин езне Абдулла бегдихъ галаз сад хьайи Шихали ханди ара-ара атлуйрин кIеретIар галаз Дербентдин ва Къубадин мулкариз къвез, абур тарашзавай. 1810-йисуз Табасарандин агьалийрикай са кьадар кьушун кIватIай ам Къу­ба ханлухдин Яргун хуьруьз атана. Ина ада а чIавуз вири Лезгистандиз сейли тир Гьажи Шериф бегдин хва Ханбутай бегдихъ галаз икьрар кутIунна. Къуба патан хуьрерин лезгияр вичин патал желбна ва абурухъ галаз санал Къуба шегьер элкъуьрна кьуна.
    Шегьер гъиляй акъатайла урусрин сердерди Ширвандай иниз полковник Лисаневичан кьушун, гьакIни адаз куьмек яз Ширван ва Нуха уездрин гьакимрин 5 агъзур аскер авай кьушун ракъурна. Санлай 9 агъзурдав агакьна аскер Къубадиз атана. Чичи хуьруьн патав абур лезгийрин ва табасаранвийрин 4 агъзур кас авай кьушундихъ галаз чин-чинал атана. Къати женгина кьадардиз пара тир ва хъсан яракьар гвай урусар уфтан хьана ва абуру Къуба шегьер кьуна. Ина Ханбутай бегдин кьушундайни гзаф лезгияр телеф хьана. Ханбутай бег цIийи къуватар кIватIун патал дагълар галайнихъ, Шихали хан Акушадиз фена. (Килиг: Кавказские горцы. Сборник сведений. Тифлис, 1869. Гл. III).
     1811-йисуз Шихали ханди Акушадин къази Абубекран куьмекдалди лезгияр цIийи дяведиз желбна. Ада 8 агъзурдин кьушун кIватIна Сурхай хандин хва Нугь бегни галаз Къубадал вегьена. Чпирдал кьиле фейи ягъунра генерал Гурьеван кьушун кIеве гьатна, вучиз лагьайтIа яргунви Ханбутай бегни чIехи кIеретIдин кьиле аваз Шихали хандин куьмекдиз атанай. Къизгъин ягъунра урусрин кьушун магълуб хьана ва абур ЦIехуьлиз хъфена. (Килиг: Мад гьана).
     И вакъиайрилай кьулухъ Яргундал Ханбутай бегдихъ галаз гуьруьшмиш хьайи Къурбан Авараниди ам са бязи месэлайрин гъавурда туна. Шихали ханди халкьдин азадвал патал ваъ, вичин хсуси макьсадар патал женг чIугваз­вайди я лагьана. Ахпа Шихали ханди лезги хуьрерин са кьадар агьалияр маса чкайриз куьчарнавайдакай хабар гана. (Килиг: Алкьвадар Гьасан эфенди. Асари-Дагъустан. Магьачкъала, 2015. Ч. 129). Идалай гъейри ада Табасаранда авай вахтунда Дербентдин ва Къубадин  гьи хуьрер тарашнатIа лагьана. Ханбутай бегдиз дербентвийри Шихали хан чукурайдакайни хабар авачир. Къурбан Авараниди 1801-йисуз Дербентдин агьалийри Астрахандин губернатордин куьмекдалди Шихали ханвиляй акъудай дуьшуьшдикайни гегьеншдиз ихтилатна. (Килиг: История Дагестана. Махачкала, 1991. С. 137). Ада Шихали хандиз Сурхай хандихъ галаз санал Кьурагьдал вегьез кIан хьайи месэлани рикIел хкана.
     Икьван делилрикай хабардар хьайи Ханбутай бегди нубатдин женгина Шихали хандиз куьмек ганач. Гьавиляй урусри адан кьушун кукIварна. И ягъунрикай Алкьвадар эфендиди икI кхьенай: «…Кьве вацрав агакьна вахт алатайдалай кьулухъ, урусрин чIехи кьушун галаз генерал-майор Хатунцев атана ва Рустов хуьруьн патав Шихали хандин кьушундихъ галаз лап къати женг кьиле фена. Кьве патайни гзаф инсанар кьена, Шихали хандин кьушун кукIварна, амайбурни акатайвал катна. И женгина Акушадин къази Абубекр яна кьена. Нугь бег вичин кIеретIни галаз Къуба уезддай Куьре округдиз хтана ина акъвазна. Къуба уезддай катай Шихали хан Дагъустандиз акъатна.» (Алкьвадар Гьасан эфенди. Асари-Дагъустан. Магьачкъала, 2015. Ч. 130).
     Гуьгъунлай мад са вакъиади Къурбан гьахълу тирди субутна. 1813-йисан майдиз Шихали хандин терефдар Сурхай ханди урусрин пад хвена лугьуз Кьурагьин лезгийрал вегьена. Ингье Къурбанан кьегьалвал себеб яз кьурагьвийрихъ галаз кьиле фейи женг Сурхай хандин хийирдиз хьанач. 
 
Кьурагьвийрин женг
 
     Къурбан Аварани и дяведиз акси тир. Сурхай хандин ниятдикай хабар кьур алимди адан кьилив фена и ягъунри халкьдихъ гзаф зарар хкIурда лагьана. Гьакимди адан гафар кваз кьунач. Дяве акъвазариз алахъай Къурбан хандин акси экъечIна. Гьавиляй Сурхая алим дустагъханада туна. Ингье гьикI ятIани хандин гъилибанрикай сада пуд лагьай юкъуз ам азад авуна. Гуьгъуьнлай чир хьайивал, Сурхаян са бязи терефдарриз ва гъилибанриз кьурагьвийриз басрух гана кIанзавачир. 
     Азад хьайи Къурбан геж тавуна Кьурагьиз атана. Ина ада чкадин агьалияр вичин патав кIватIна лагьана: «Мукьвара Сурхай хан Кьурагь муьтIуьгъарун патал иниз къведа. Чун жуван кIеретIар туькIуьрна адан хура акъвазна кIанзава.» Кьурагьви Мегьамедахъ галаз санал кьве агъзурдалай гзаф терефдарар кIватIай Къурбана Сурхай хандин вилик пад ам Кьурагьиз агакь тавунмаз кьуна кIанда лагьана. И план кьилиз акъудиз кьурагьвийриз КIирийрин хуьряй ва къунши хуьрерай атай кIеретIрини куьмек гана. Санлай и кIеретIра агъзурдав агакьна атлуяр авай. Гьа икI, са шумуд йикъан къене душмандин хура акъвазун патал кIватI хьайибурун кьадар 4 агъзурдалай алатна.
     Сурхай ханни секиндиз акъвазнавачир. Адани къазикъумухвийрикай кIеретIар кIватIна женгиниз гьазурвилер аквазвай. Вич уфтан жеда лагьана арха­йин хьайи Сурхай ханди Шихали хандивайни куьмекар къачунвай. Са кьве йикъан къене Кьурагь муьтIуьгъариз кIан хьайи адан эрзиман рикIе амукьна.
      КIиридинни Кьурагьин арада сенгерар туькIуьриз тур Къурбана ва Мегьамеда вилик жергеда тIимил къуватар туна, душмандиз гъафилдай къваларикай басрух гун къетIна. Майдин сифте йикъар алатайла Сурхай хан КIиридал пайда хьана. Адаз инайни вичиз терефдарар кIватIиз кIан хьана. КIиривийрикай садни адан патаз элячIнач. Гьавиляй ханди хуьруьнвийрин  мал-девлет тарашна ва гьа и кардалди чкадин агьалийрин патай генани гзаф нифрет къазанмишна.
     Кьурагьиз агакьиз са шумуд верс амаз мягькемарнавай сенгерар акур Сурхай хан чаш амукьна. Къурбан Авараниди адаз ивияр экъич тавуна кьулухъ элкъвен меслят акуна. Ам акуна хъел акатай ханди лагьана: «Зун анжах ви кьил атIана кьулухъ элкъведа.» Адан гаф сиве амаз кьурагьвийри къваларикай Сурхаян кIеретIдиз басрух гана. Сад лагьай юкъуз кьиле фейи женгина агъзурдав агакьна яракьлуяр квадарай ханди кьулухъ чIугуна. ЦIийи кьилелай къуватар кIватIна Кьурагьиз басрух гуз кIан хьайи адан акьулдиз текъвер са кар хьана. Хандин вилик КIири патай къвез­вай са чIехи кIеретI акъатна. Абуру женгиник кьил кутурла, Къурбан Авараниди ягъунар давамарун къетI авуна. Кьве патахъай вичин кIеретI чуькьуьз акурла Сурхай хан вучдатIани тийижиз амукьна. Адан аскеррин чIехи пай телеф хьанвай. Амайбуруз чешне къалурна эхирдал кьван женг чIугун тавур ханди ва-цIуд аскердин кьула аваз катна вичин чан куьтягьна. Адан усалвал акур муькуь аскерри яракьар гадарна дяве акъвазарна. Лезгийри яракьар вахчуна абур чпин кIвалериз ахъайна. Чанда кичI гьатай Сурхай хан Дагъустанда акъваз тавуна Ирандиз катна. (Килиг: История Дагестана. Махачкала, 1991. С. 138).
     Къурбан Аварани чкадин агьалийрин тIалабуналди Кьурагьал амукьна. Ада Мегьамедан куьмекдалди медреса кардик кутуна акьалтзавай несил тербия авун  къарардиз къачуна. Са шумуд йисуз ина кIвалахна, гуьгъуьнлай Меккедиз фейи Къурбана гъурбатда вичин дуьнья дегишарна.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Иер жезва КцIар Aялриз хвеши жеда Большой вклад в историю Холодное солнце
Статьи из этой рубрики
Жегьилрин меркез Карчийри куьмек гуда Пара жезва Чешне яз къалурна ЧIехи хьанва
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ