Къени крар авур хан
Квез чидани? Тарихдин геле аваз  |  7(301) 2016      
     Къафкъаздин чIехи ханлухрикай тир Куьре ханлух арадиз атунин махсус тарих ава. И лезги ханлухдин Къазикъумухдилай аслу туширвилин бине кутурди генерал Хатунцев хьанай. Виликан вахтара Куьредин мулкар II Сурхай хандин табийвилик квай. Вич Къазикъумухдин ва Куьредин хан тир II Сурхая Ирандихъ ялзавай ва гьавиляй урусрихъ галаз мидявилер тухузвай. 1811-йисуз ада вичин хва Нугьбегахъ галаз санал чIехи кьушун кIватIна урусрихъ галаз женг чIугван къарардиз къачуна. Шихидхуьре хандакIар яна мягькем хьайи II Сурхай хандин ниятрикай хабар кьур генерал Хатунцева аниз вичин кьушун ракъурна. Къуба ханлух бакуви II Мирземегьамед хандив вугай генерал гуьгъуьнлай вични Куьредиз атана.
     Лезгийрин чIехи хуьрерикай тир Шихидхуьрел са шумуд юкъуз ягъунар кьиле фена. Генерал Хатунцев уфтан хьана ва ада Шихидхуьрни къунши хуьрер вири кьуна. Урус кьушундин хура акъвазиз тахьай II Сурхай хан Кьурагьиз, анайни вичин хизанни галаз Къазикъумухдиз катна. Адан гуьгъуьниз Кьурагьиз рекье гьатай генерал Хатунцева Куьредин вири мулкар Къазикъумухдивай чара авуна ина кьилди ханлух арадал гъана ва ам Урусатдин табийвилик кутуна.     Ада ханвиле II Сурхай хандин хтул Аслан Гьуьсейн агъа тайинарна. Шагьмардан бегдин хва тир и кас гуьгъуьнлай Аслан хан хьиз машгьур хьанай. Урусатдин патай генералдин чин къачур ада ханлух Кьурагьай идара ийизвай ва ина адахъ урус аскеррин са батальонни авай. Ам кар алакьдай викIегь кас тирвиляй урус пачагьлугъди Куьре ханлухдиз хъсандиз фикир гузвай.
     Аслан хандин веледрихъ гада авач лугьуз, ам кьейила Урусатди Куьредин ханлух адан стха Тагьир бегдин хва Гьарун бегдив вугана. И касни рагьметдиз фейила адан стха, генерал-майор Гьажи Юсуф ханвиле тайинарна. Ам гзаф акьуллу ва регьимлу кас тир. Гьамиша къени крарихъ гелкъведай. Вичин кьилив алимар, акьуллу ксар кIватIна абурал меслят гъидай. Ада гьеле хан жедалди чи машгьур алим, шаир ва маарифчи Алкьвадар Гьасан эфенди къуллугъдал кьабулнай. Юсуф хан гьам халкьдин, гьам Урусатдин патай акьван гьуьрмет къазанмишнавай кас тир хьи, 1859-йисан августдиз Шейх Шамил есирда кьурла гьадазни аниз эвернай. Хан аниз Алкьвадар Гьасан эфендидихъ галаз санал фенай. Ада Шейх Шамилахъ галаз суьгьбет авурдалай кьулухъ урусрин чIехидавай ихьтин тIалабун авунай: «Зи тIварцIелай пачагьдиз лагь, квехъ галаз дяве авунатIани, и кас Дагъустандин, вири Къафкъаздин чIехи къагьриман я. Ихьтин къагьримандихъ галаз лайихлудаказ рафтарвал авурай.»
     Гуьгъуьнлай са бязи генералрин къейдерай малум хьайивал, генерал-фельдмаршал Барятинскийди Юсуф хандин гафар пачагьдив агакьарнай. Урус пачагьди лагьайтIа, гьакъикъатдани Шейх Шамилахъ галаз чIехи къагьримандихъ галаз хьиз рафтарвалнай.
     Алкьвадар Гьасан эфендиди вичин «Асари-Дагъустан» ктабда Юсуф хандикай икI кхьенва: «…Гьажи Юсуф ханди ва адан лайихлу рухвайри… гзаф къени крарик кьил кутуна ва чеб хъсан инсанар яз рикIел хкидай ва эхиратдин югъ къведалди чпин гуьгъуьниз дуьа ийидай са жерге крар авуна. Виликан ханарилай тафаватлу яз Гьажи Юсуф ханди межлисар эсиллагь ийидачир, пиянардай шейэр хъвадачир ва ам капI-тIят ийидай Аллагьдин бенде тир…
     Адан кIвале, медреса хьиз, сухтаяр ва илимар, харусенятар чирдайбур жедай, гьа ина жемятдихъ галаз санал вад сеферда капI ийидай… Ада гзаф къурбандар ийидай. Гьа гьисабдай яз рагьметлуда вичин пулунихъ Кьурагьрин хуьре, Арагъ вацIал, гьакIни Мегьарамдхуьруьн пата чIехи муькъвер эцигна. Арагърин хуьруьн виликай КьепIирдал физвай гегьенш рехъ туькIуьрайди, гзаф муькъвер эцигайди гьа и кас я. Ада гьакIни Ярагърин хуьре мискIин ва мектеб кардик кухтуна. Дербент шегьерда Къирхляр сурарал элкъуьрна мягькем цлар эцигна… Ам кьейила, адан эменнидикай, тур весидал асаслу яз, мергьяматлувилин мурадралди вад агъзур манатдив агакьна пул Аллагьдин ибадатханадин вакьфадиз, вад агъзур манат пак тир сурун вакьфадиз гана, кьве агъзур манатни Дербентдин жемят патал харж авуна.»
     Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, Юсуф хандин папари - Бегимагъа бикеди ва Селми бикеди адалай чешне къачунай, шумудни са лезги хуьрера муькъвер, мектебар, мискIинар эцигнай, рекьер тухванай.
     1878-йисуз Юсуф хан рагьметдиз фейила Алкьвадар Гьасан эфендиди адаз чIехи са шиир кхьенай. А шиирда ихьтин цIарар авай:
 
     Мусибат я! Чи рикI алай Юсуф хан,
     А дуьньядиз фейидакай хьана ван.
     Адан уьмуьр ярашух тир Къафкъаздин,
     Мусурманрин даях хьайи а касдин
     Акъвазна рикI. Етим хьана чи эллер,
     Ясда гьатна и Дагъустандин хуьрер.
 
     Гьакъикъатдани а чIавуз халкьди вичин кьегьал хва, чIехи даях ва къайгъудар квадарнай.
 
Гуьлхар ГУЬЛИЕВА

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЧIехи агалкьун Покорение Ханбиче Хаметова Иерни жезва, аваданни
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Винел акъудзавачир делилар Шабрандин тарих чирзава Генералдикай гьикI наиб хьанай? Tarixi ad bərpa olunmalıdır
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ