Кьегьал кавха
Ада дашнакрин басрухрикай пуд хуьр хвенай Редактордин гаф  |  5(299) 2016      
     (Эвел газетдин 2016-йисан 28-январдин, 17-мартдин ва 26-апрелдин тилитра)
 
     Пакамаз шейтIандин экв ягъайла лезгийри женгиник кьил кутуна. «Хьел» сенгеррив агакьайла, аскерар вучдатIа тийижиз чаш амукьна. Абуруз гьеле лезгийри чпиз гьихьтин гьелягь кьадатIа чизвачир.
 
Гьелягь
 
     «Душман яракьди ваъ, амалди кIаник кутада» лагьай Гьажи Шейдади хкянавай тактикадив кьадайвал, ада ва Абдулманафа «хьел» вилик тухвана. Шихлар хуьруьн беглерин – Гьасан бегдин, Ибрагьим бегдин, Мурсал бегдин ва Мегьамедшагь Шихларскидин кIеретIри аскерриз чапладихъай, Бекер Мегьералиеван ва Зеки Расулован кIеретIри эрчIи патахъай басрух гана. «Хьел» чап­хунчийрин вилик жергеяр кукIвариз эгечIайла, садлагьана Кьулан вацI галай патахъайни лезгияр пайда хьана. Им Абдулманафа туькIуьрнавай план тир. Ада Дагъустанда авай вичин къачагъ дустаривай куьмекдиз атун тIалабнавай. А патай 100-далай гзаф къачагъди ягъ-ягъун­рин ван атай кумазни женгиник кьил кутунай. Гьа икI, лезгийри аскерар элкъуьрна юкьва туна ва абурув чIарни юзуриз тунач.     Аскерриз акахьай дяведик кьил кутунилай гъейри маса чара авачир. Гила абурун жидайрини басрух гузвайбуруз эсер хъийизмачир.
     Лезгийри са кьиликай аскерар турунай акъудзавай. Няналди Гьажи Шейдадин ва Абдулманафан кIеретIри вири сенгерар гъилик авуна, сагъ амай аскерар есирда кьуна. Лезгийри абуруз ахьтин гьелягь кьунвай хьи, аскеррин са паяриз кичIела кьил туькIвей патахъ катиз кIанзавай. Гьажи Шейдади есирда гьатнавай вирибурун – кьве виш кьван аскердин яракьар вахчуна абур Дербентдиз рахкурна. Чешмейра къалурнавайвал, лезгийри анжах яракьар гъилик авунай.    Регьимлувал къа­лурна большевикриз гуьлле ганачир, я абурухъ тIубни хкIурначир. Худата полк кукIварайдалай кьулухъ Гьажи Шейдадин, Абдулманафан, Бекер Мегьералиеван ва Зеки Расулован кIеретIар Къубада кьиле физвай ягъ-­ягъунра Муьгьуьбали эфендидин ва Гьатем агъадин кIеретIриз куьмек гун патал иниз атанай. (Килиг: «Бакинский рабочий» газет, 1918-йисан 15-май).
 
Къубадин ягъ-ягъунар
 
     Худата душмандин вилик пад атIана КцIариз, анайни Дигагьдал хтай кIеретIар ина ягъ-ягъунрал гьалтна. Гьатем агъади тактика дегишарна вичин кьушун Кьуру вацI галайнихъ ялнавай. Рекьин кьве падни тамар ва кIапIалар тир. Ина Гьатем агъадин пулемётри ва виридалайни викIегь женгчийри чка кьунвай. Эрменийривай и тактикадай кьил акъудиз хьанач, абуруз лезгияр КцIар галайнихъ хъфенвай хьиз хьана. Дашнакриз архайиндаказ вилик физ кIан хьайила лезгийри кьве патахъайни абуруз гуьлле гана. Гьажи Шейдадин кIеретIар атана агакьайла женг къати ханвай. Абуруни дяведик кьил кутурла, эрменийри кьулухъ чIугуна. Амазаспа кьвед-пуд сятдин къене кьве вишдалай гзаф аскерар квадарна. Гьатем агъади катзавай душмандиз аман ганач ва абур «Хохолрин кIамал» (гуьгъуьнлай адан тIвар «Къан­лу дере» хьанай) кьван чукурна. И кIамун Дигагь галай пата эрменийрини болшевикри, КцIар галай пата лезгийри чка кьуна.
     1918-йисан 14-майдиз сятдин 2-даз Дигагь кьур эрменийри хуьруьхъ лугьуз тежедай кьван чIехи зарар хкIурна. Душмандихъ галаз дяведа и хуьряй 16 кас ва 3 дишегьли гьелек хьана. Хуьрунбуру чпел залан хирер хьанвай 20 кас эрменийрин гъиле гьат тавурай лугьуз тама чуьнуьхарна. Дашнакри 103 хизандихъ зарар хкIурнай, цIудралди кIвалериз цIай яна канай. Санлай къачурла дашнак­ри дигагьвийрин 2 милион манатдилай гзаф мас авай мал-девлет тарашнай. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гьукуматдин Архив. Ф.1061, сиягь 1, д.98, ч.122-125). Эрменийривай и хуьре анжах кьуд къуз таб гуз хьана. Ина абуруз лезгийри ахьтин гугу гана хьи, дашнакар чпин агъзурралди кьенвай ва хирер хьанвай аскерар туна катна. 
     Эрменийри шегьер гъилик кутунвайтIани, Къубадин кефер пата дяве физвай. Куьснет, Хъимил ва Уьшгуьн хуьрерин кIеретIри къати женг тухвана дашнакар кьулухъ чIугваз мажбурнавай. И кIеретIриз куьснетви Мегьамеда ва Садул Магьаррамова регьбервал гузвай.
     Дигагьдал ва Къубадин кефер пата кьиле физвай вакъиайрикай хабар авачир Серго Мартыкяна 1918-йисан 15-майдиз Хачмазай Къафкъаздин Яру Кьушундин Военный Инкъилабдин Советдин кьил Къ.Н.Коргановаз ракъурай телеграммада икI кхьенвай: «Чи кIеретIди Къуба кьуна. КIеретIдин са паюни шегьер элкъуьрна цIарцIе твазва. Совет гьукумат кIвачел акьалдар хъувун патал герек тир крар кьиле тухузва. Къуба кIеретIдин са паюни шегьердин патарив гвай хуьрера женг чIугвазва, вучиз лагьайтIа душман патан вилик-кьилик галайбур гьа хуьрериз катнава. Чи кьушунри Дигагь, КцIар хуьрер азад авунва. Мукьвал вахтара гьам шегьерда, гьамни уездда яшайиш къайдада гьатда.» (Азербайжанда сосиалист инкъилаб уфтан хьун паталди большевикри чIугур женг. Документар ва материалар. 1917-1918-йисар (азербайжан чIалал). Баку, 1960. Ч. 363).
     Эрменийрин къуватриз гагь кIеретI, гагь кьушун лугьузвай Серго Мартыкяназ эвелдай «КцIар азад авуна» лугьуналди Коргановаз хвеши ийиз кIан хьанай. Ингье дашнакривай неинки КцIар, гьатта Кьуру вацIун къерехда авай Хужбала хуьрни кьаз хьаначир. Кьвед лагьайди, а чIавуз Мартыкян вич Къубада авачир, ада Хачмазин Николаевка хуьруьн патав мусурманрихъ галаз женг чIугвазвай. (Килиг: «Бакинский рабочий» газет, 1918-йисан 15-май).
     С.Мартыкяна архайиндаказ ихьтин малумат гун дуьшуьшдин кар тушир. А чIавуз большевикрин ва дашнакрин Къубада ва адан патарив чка кьунвай кьушунда 10-12 агъзурдав агакьна эрмениярни урусар авай. Телеграммадин сагьибди икьван чIехи кьушунди са шумуд йикъан къене уезддин агьалияр муьтIуьгъарда лагьана фагьумнай. Ингье адаз са шумуд йикъалай и кьушун Дигагьдал цIуз аватдайдакай хабар авачир. 
 
ЦIуз аватай кьушун
 
     1918-йисан 17-майдиз Дигагьрин кIама дашнакринни большевикрин 12 агъзурдав агакьна кьушундин хура Муьгуьбали эфенди Кузунвидин ва Гьатем агъа ЧIакIарвидин 2 агъзур къачагъ, мегьарамдхуьруьнви Абдурагьим эфендидин са агъзур атлу, Алибег Зизиквидин вад вишдав агакьна яракьлу, Дигагьдин 300 касдикай туькIуьрнавай кIеретI, КцIарай Мегьамед Меликова ва Нуреддин Шерифова регьбервал гузвай, гьарада 300 кас авай кьве кIеретI, алпанви Бейбала бегдин 90 гуьгуьллу, аваранви Гьажи Шейдадин ва вурвуви Мегьди Айдаеван гьарадан виш кас авай кIеретIар, ГадацIийихуьряй, Манкъулидхуьряй ва Хьилерин хуьряй атанвай 800-далай гзаф женгчияр, Бекер Мегьералиеван ва Зеки Расулован гьарадан 200 кас авай кIеретIар, Абдулманаф Абдулкеримован 200 къачагъ, Дагъустандин Кьурагъ райондин Штул хуьряй тир Магьмудан 200 атлу, гьакIни КцIарин маса хуьрерай атанвай 400 кас, вири санлай 6600-далай гзаф яракьлуяр акъвазнавай. Им дашнакрин къуватрилай кьведра тIимил тир. (Килиг: Дагъустандин обкомдин архив. Ф.1, сиягь 15. д. 651).
    Душмандин къуватар артух тирди фикирда кьур Гьатем агъади генани кар алай тактика хкяна кIанзавай. И ниятдалди ада кьегьал женгчияр хьиз тIвар акъуднавай къирицIви Беделаз, яргунви Ханбубадиз, дигагьвийрикай Бедел Керимоваз ва Мирзебег Шадиеваз эверна лагьана: «Куьне 300 женгчидин кьиле аваз, тамай тIуз фена душмандин эрчIи къвала чка кьуна кIанзава. ШейтIандин экв ягъайла эрменийриз садлагьана басрух це ва абурун кьве тупни кукIвара. Тупар саламатдиз амукьайтIа, картечрин цу чаз вилик фидай мумкунвал гудач ва чи патай гзаф инсанар телеф жеда. Гьавиляй и дяведа уфтан хьун квелай аслу я.» 
     Хурушум хьайи кумазни 300 кас кар кьилиз акъудун патал рекье гьатна ва кьуланфериз абуру дашнакрин кьушундин эрчIи къвала чка кьуна. Гьатем агъади гьа са вахтунда эрменийриз кичIерар гун паталди Гьажи Шейдадин ва Бекер Мегьералиеван кIеретIар душмандин чапла къвала чка кьаз ракъурна. Къваларикай ягъ-ягъунрик кьил кутурла душман чаш амукьдай ва адавай вилик пад хъсандиз хуьз жедачир.
     Йифни югъ къакъат тавунмаз Гьатем агъадин тактикади кьил кьуна. ЭрчIи къвала лезгийри тупар кукIварна, женгиник кьил кутуна. Чапла къвала Гьажи Шейдадин кIеретIди са шумуд пулемёт ва цIудралди эрменияр тергна. Амазасп чаш амукьна. Адаз лезгийри къваларикай басрух гузвай хьиз хьана ва гьавиляй вилик пад хуьзвай са кьадар къуватар къваларихъ ялна. Гьатем агъадизни Муьгьуьбали эфендидиз кIанзавайди гьа и кар тир. Вилик пад кьери хьайи кумазни абуру гъафилдай дашнакрални большевикрал вегьена. Гила Амазаспа вич ягъалмиш хьайиди кьатIана. Ингье геж тир ва цIийи кьилелай маневр хъийидай мумкинвал авачир.
     Лезгийрин ва азербайжанвийрин кIеретIри няни жедалди душмандин кьве сенгерни гъилик авуна ва агъзурралди эрмениярни большевикар телефна. Вич кIаник амукьай Амазасп кьвед-пуд виш аскерни галаз гьуьл галайнихъ, анайни Бакудиз катна. Гьажи Шейдади есирда кьур кьве эрмени офицер ва пудкъад аскер Гьатем агъадин кьилив хкайла, ина яракьар гадарна муьтIуьгъ хьанвай вишералди эрменияр авай. Дигагь хуьруьн ивияр экъичай кIама цIуз аватай эрменийрин кьушундин гелни амачир. Гуьгъуьнлай малум хьайивал, гьа са вахтунда лезгийри Муьшкуьрдин вад лагьай ва КцIарин пуд лагьай отделенийрани эрменийрин кIеретIар кьиляй-кьилди кукIварнай. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гьукуматдин Архив. Ф.1061, сиягь 1, д.98, ч.16).
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Гуьмбет хкажда РикIелай тефир мярекат Кпул ятар Виридалайни жегьил алим
Статьи из этой рубрики
Жегьилрин меркез Карчийри куьмек гуда Пара жезва Чешне яз къалурна ЧIехи хьанва
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ