Кьегьал кавха
Ада дашнакрин басрухрикай пуд хуьр хвенай Тарихдин геле аваз  |  3(297) 2016      
     (Эвел газетдин 2016-йисан 28-январдин ва 17-мартдин тилитра)
 
     Гьажи Шейдадиз кьилди къарар кьабулдай мумкинвал хьанач. Адаз большевик­ри Къуба уезддиз цIийи къу­ватар ракъурнавайдакай хабар хьана. Идалай гъейри мукьвал тир Хачмазин Николаевка хуьрени мад са душман пайда хьанвай.
 
Мад са душман
 
     Николаевка хуьр кьурдалай кьулухъ Къубадиз физ тахьай Серго Мартыкяна большевикриз куьмек гун къетIна. 400 эрмени дашнак лезгияр ва азербайжанвияр яшамиш жезвай къунши хуьрерилай гъил къачуна Худатиз фена кIанзавай. Гьажи Шейдади вичин хуьруьнви Абдулманафавай Хачмазай къвезвай эрменийрин вилик пад кьун тIалабна. И кьегьал къачагъдин кIеретIда а чIавуз 130 кас авай. Са береда урус аскеррихъ галаз женг чIугуна лигим хьанвай къа­чагъар агъзур эрменидизни жаваб гуз гьазур тир.
      Худатиз агакьиз цIуд верс амаз эрмениярни лезгияр чин-чинал атана. Эрменийриз абур Къубадиз физвай большевикар хьиз хьана яракьар кардик кутунач. Лезгийри лагьайтIа, и макъам гъиляй ахъайнач. Са легьзеда эрменийриз гуьлле гана абур чаш туна. Серго Мартыкяна эмир гудалди цIудралди эрменияр гьелек хьана. Вилик физ кичIе хьайи дашнакрин чIехида вичин кIеретIдиз кьулухъ чIугун патал эмир гана. Абдулманафан къачагъри Мартыкянан кьил-кьилел хкведалди мадни са кьадар эрменияр телефна. Эхирни дашнакри пулемётар кардик кутуна. Абдулманафа кIеретI саламатдиз хуьн патал тамуз гьахьна чкаяр кьун къетIна. Ахпа ада 20 къачагъ Мартыкянан кIеретIдиз кьулухъай басрух гуз ракъурна. Къачагъри тамай тIуз пулемётар алай чкаяр тайинарна. Ахпа эрменияр вилив хвена, абур архайин хьун гуьзетна. Гъиле макъам гьатай кумазни дашнакрал вегьена абурун кьве пулемёт вахчуна. Къачагърикай са шумуд кас гьелек хьанатIани, сагъ амайбуру пулемётар кардик кутуна эрменийриз кьулухъай басрух гана. Дашнакривай къачагърин хура акъвазиз хьанач. ЦIудралди аскерар квадарай дашнакри пулемётрин гуьллеяр куьтягь хьун кумазни кьулухъ чIугуна. КIеретIдин чIехи пай амачиз акурла эрменийрин чIехиди вичин кьенвай аскеррин мейитарни туна Хачмазиз катна. И дяведа гзаф аскерар квадарай Серго Мартыкянавай Къубадиз фена Амазаспаз куьмек гуз хьанач. (Килиг: «Бакинский рабочий» газет, 1918-йисан 15-май)
     Мартыкянан кIеретI кукIварна гзаф яракьар гъилик авур Абдулманафа Худатиз хтайла Гьажи Шейдадиз цIийи теклиф гана. Ада лагьана: «За Абдурагьим эфендидихъ галаз санал вацIун а пата большевикриз куьмек гуз къвезвай кIеретIдин вилик пад кьада, вуна Штул Магьмудан, Бекер Мегьералиеван ва Зеки Расулован куьмекдалди и пата авай аскерарни дашнакар кукIвара.» Гьажи Шейдади разивал гайи кумазни Абдулманаф вичин кIеретIни галаз Кьулан вацIун а патаз элячIна.
 
ВацIун а пата
 
     ВацIалай элячIна Мегьарамдхуьруьз атай Абдулманафаз Абдурагьим эфенди фад жагъана. Ада эфендидиз вичин ният чирайла касди гьасятда женгинин юлдашар санал кIватIна. 200 кьван мегьарамдхуьруьнвиди яракьар кьуна Абдулманафаз куьмек гуда лагьана. Абуру душмандин вилик пад Гуьлгери вацIалай элячIайла кьун меслят акуна. Вучиз лагьайтIа ина тепейрал къулай чкаяр кьуна, аскерриз хъсандиз гуьлле гуз жедай. Гьамни инай Къуба галайнихъ къвезвайбур капун юкьвал алай хьиз аквазвай. Душмандиз лагьайтIа, чуьнуьх хьана чка кьадай мумкинвал авачир.
      Лезгийри рехъ хуьзвай кьвед лагьай юкъуз большевикри Дербентдай цIийи къуватар рекье туна. (Килиг: Известия Бакинского Совета, №128, 3 июля 1918 г.; Большевики в борьбе за победу. Документы и материалы. С.510-512.). Аскерар Гуьлгери вацIалай элячI тавунмаз командирди муькуь пата вуч аватIа чирун паталди са шумуд кас ракъурна. Ингье лезгияр акI чуьнуьх хьанвай хьи, абуру шак гъидай са затIни кьатIанач. Кьулухъ элкъвена рехъ ахъа я лагьана.
     Аскерри архайиндаказ вацIалай элячIна тепеяр галайнихъ гьерекатна. Абур мукьув агатайла, лезгийри садлагьана гуьлле гана. ЦIунни вацIун арада амукьай аскеррин сифте жергеяр чиливди сад хьана. Аскерар гзаф телеф хьайиди акурла командирди вацI галайнихъ чIугун патал эмир гана. Ада кьулухъ чIугвадайлани са кьадар аскерар квадарна. ВацIун къерехда чка кьурдалай кьулухъ командирди Дербентдиз хабар ракъурна. Ахпа лезгийрихъ гьикьван къу­ватар аватIа чириз алахъна. Ада йифиз ракъурай са шумуд кас Абдулманафан гъиле гьатна. Есирда кьунвайбурувай аскерар вири санлай 300 кас тирди,   Дербентдани са акьван къуватар амачирди чир хьайила ада душмандиз тадиз басрух гун къарардиз къачуна. Вахт квадарайтIа, Дербентдай куьмекар атана агакьун мумкин тир.
     Югъ ахъа жез мукьва Абдулманафан къачагъри ва Абдурагьим эфендидин женгинин юлдашри вацIун къерехда аскерар элкъуьрна цIарцIе туна. Са шумуд сятда кьиле фейи  ягъ-ягъунра большевикри гзаф аскерар квадарна. Командир телеф хьунухьди сагъ амай аскерри дяве акъвазарна ва абур есирда гьатна. Абулманафа вичин адет тирвал, абурун яракьар вахчуна чеб ахъайна. Дербент патай хатавал авачирди акур ам Абдурагьим эфендини галаз Худатиз хтана. Ина  абуру Гьажи Шейдадихъ галаз санал большевикрин  ва дашнакрин аксина цIийи женгиник кьил кутуна.
 
ЦIийи женг
 
     1918-йисан 14-майдиз Гьатем агъа ЧIакIарвидин тIалабуналди Лезги Мегьамедан, гьакIни Шихлар хуьруьн беглерин - Гьасан бегдин, Ибрагьим бегдин, Мурсал бегдин ва Мамедшагь Шихларскидин кIеретIарни Гьажи Шейдадиз куьмек гун паталди Худатиз фена. Ина большевикрихъ галаз къетIидиз  женг чIугуна кIанзавай. Вучиз лагьайтIа виликан йикъара Дербентдай атанвай полкуни герек тирвал чка кьунвай. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гьукуматдин Сияси Партийрин ва Ичтимаи Гьерекатрин Архив. Ф.1 Оп.405. Д.107. Л.8.). Полк хуьнуьхиз талукь тир вири такьатрикай хъсандиз менфят къачузвай большевикри туькIуьрнавай кьве цIар генани мягькемарна. Ина абурухъ тупар ва пулемётар авай. 
     Худатиз атанвай полк жезмай кьван фад кукIварна кIанзавай. Вучиз лагьайтIа Къуба фронтда Бакудай алава куьмекар къачунвай эрмени дашнакрин къуватар артух хьанвай ва абуру югъ-къандивай генани пара хуьрер кьазвай. Душмандин хура акъвазун паталди Худата лезгийрин ва азербайжанвийрин кIеретIри полк фад кукIварна Къубадиз куьмек гуз атун герек тир. Гьатем агъа ЧIакIарвиди ва Муьгьуьбали эфенди Кузунвиди и ният фад кьилиз акъатрай лугьуз чпин кIеретIрайни 200 кас Гьажи Шейдадиз куьмек гуз ракъурна. Гила ина чкадин агьалийрин гзаф къуватар кIватI хьанвай ва геж тавуна женгиник кьил кутуна кIанзавай.
     Гьажи Шейдади душмандиз виликай хьиз, къваларихъайни басрух гун къарардиз къачуна. Лезги Мегьамеда, Штул Магьмуда ва Абдурагьим эфендиди гьуьл галай патахъай, Шихлар хуьруьн беглери, гьакIни Бекер Мегьералиева ва Зеки Расулова Шагь дагъ галай къвалахъай, Гьажи Шейдади ва Абдулманафа виликай полкунал вегьена кIанзавай. КIеретIри чпин чкаяр кьурдалай кьулухъ сифте яз Лезги Мегьамеда пакаман ярар жедалди гьуьл галай патахъай полкуниз басрух гана. ИкI жедайди командирдин акьулдизни къвезвачир. Са герендилай Шагь дагъ галай патахъай ягъ-ягъунрин ванер атайла командир пехъи хьана. И карди адан планрин кIан пад цавална. Къал къачур командирди вичин къуватар кьве патахъ пайна. Ада сад лагьай ва кьвед лагьай цIарара авай аскеррин са паярни эрчIи ва чапла патарихъ ялна, женг буьркьвеба кьилиз акъу­диз гатIунна. Гьажи Шейдадизни кIанзавайди гьа им тир. Са тIимил вахт алатайла адан ва   Абдулманафан яракьлуйри полкунал гьужумна. Командирди икI жедайди фагьумначир ва гила адаз ротайрин чкаяр дегишарун гзаф четин тир. Кьил квадарай полковникди вич гъилиз къачудалди лезгийри аскерриз мадни зарбдиз басрух гана. Абуру са-кьве сятдин къене душмандин сад лагьай цIар дарбадагъна. Кьвед лагьай цIарцIел вегьиз хьанач. Вучиз лагьайтIа душманди тупарни пулемётар кардик кутунвай. Ингье лезгийри полкунин кIвенкI алуднавай. КIамайди аскерриз къваларихъай гузвай басрухар артухарун тир. ИкI хьайитIа, командир кьвед лагьай цIар хуьзвай тупарни пулемётар кьве патахъ пайиз мажбур жедай. Ина яракьар кьери хьайи кумазни Гьажи Шейдадин ва Абдулманафан къу­ватривай агалкьун мягькемарун патал полкуниз кIун ягъаз жедай.
     Са тIимил вахт алатайла Лезги Мегьамедан, Штул Магьмудан ва Абдурагьим эфендидин кIеретIри чапла къвал кукIварна, душман кьулухъ чIугваз мажбурна. И пата гзаф аскерар квадарай полковникди са тупни са шумуд пулемёт гьуьл галайнихъ ялиз туна. Ингье картечдин цIу лезгияр кукIвариз куьмек ганач. Вучиз лагьайтIа абур тупунин гуьллейри кьадай чкадал аламачир. Пулемётрикай чеб хуьн патал лезгияр сенгеррив галчIур жез-галчIур жез агатзавай. И арада Шагь дагъ галай патахъай Шихлар беглерин, гьакIни Бекер Мегьералиеван ва Зеки Расулован кIеретIрин гьужум къизгъин хьана. Кьве патахъайни аскерар кIевиз чуькьуьз акурла полковникди кьвед лагьай цIарцIин  къуват­рин куьмекдалди сенгерар мягькемарун къарардиз къачуна.
     Полковникдин гъалатI кьатIай Гьажи Шейдади ва Абдулманафа гьасятда «хьел» туькIуьрна. «Хьел» лезгийрин душмандин  асул кар алай чкадал гьужумдай кIеретI тир. И кIеретI кичI тийижир, дяведа са шумуд яракьдикай хъсандиз менфят къачуз алакьдай викIегь ксарикай туькIуьрдай. «Хьел» душмандик къалабулух кутун, адан жергеяр чукIурун патал кьушундин и кьиляй яна а кьилиз акъатдай. «Хьиле» душмандин юкьни-юкьва адахъ галаз эхирдал кьван ягъ-ягъунар ийидай ва гьа идалди чапхунчийрихъ са шумудра артухан зарар хкIурдай.
 
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
КцIар шегьер КцIарин мярекат Кьве хтул Сейлибурун кьилив ЧIалаз икрам ийин
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ