Тепегуьз кьейи кьиса
Фольклор  |  2(296) 2016      
     Бакудин Мультикультурализмдин Меркезди «Китаби-Деде Къоркъуд» дастандин немец чIалаз элкъуьрнавай сад лагьай вариант чап хьунин 200-йис къейд авунихъ авсиятда 26 чIалал, гьакIни лезги чIалал «Гьенрих Фридрих фон Диц. Гьомеран циклопдив гекъигайла цIийиз жагъанвай Огъуз циклоп» тIвар ганвай ктабар чапдай акъуднава. Бакудин «Муьтержим» чапханади агъзур экземпляр тираждалди басма авунвай и ктабди лезги кIелдайбур огъузрин циклоп сифте яз Европадиз чир хьунин тарихдив агудзава, фольклордин и зурба гуьмбетдикай цIийи чирвилер гузва.
     Ктаб милли чIаларал халкьдив агакьарай ксари «Басата Тепегуьз кьейи кьисадизни» чпин чIаларал цIийи уьмуьр ганва. Ам лезги чIалаз элкъуьрнавайди ва чап­диз жавабдарди Седакъет Керимова я. Агъа­дихъ чна ктабдай са чIук гузва.
 
     Садра, огъузар санал алайла абурал ягъийри вегьена. Йифиз абур чпин чкайрай катдайла Арузан гъиляй аватна амукьна. Са асландиз аял жагъана ва ада ам хвена.
     Са кьадар вахтар алатайла огъу­зар чпин ватандиз хтана.
      Огъуз хандин рамагбанри адаз хабар гъана:
     - НацIарай са аслан акъатзава, ада балкIанриз кичIерарзава. Ам инсан хьиз къекъвезва, балкIан рамна адан иви хъвазва.
      И гафарин ван хьайила Аруза лагьана:
     - Ам зи хва я жеди.
      Беглер балкIанрал акьахна асландин муг авай чкадиз фена. Абуру аслан кьена, гада чпихъ галаз хкана. Аруза ам вичин кIвализ тухвана.
Вирибуруз хвеши хьана, ам барка авуна. Ингье гадади кIвалив кьазвачир, ам ара датIана катиз, гьа асландин мука гьахьзавай. 
      Деде Къоркъуда адаз лагьана:
      - Я хва! Вун инсан я, гьайванрихъ галаз жемир. Жуван кIвализ хъша, хъсан балкIандал акьах, хъсан кьегьалрихъ галаз чамарар ая. Ви чIехи стхадин тIвар Къыян Селжукь я, ви тIварни Басат хьурай. Ваз тIвар за гана, яргъи уьмуьр Аллагьди гурай.
       Садра огъузар яйлахдиз куьч хьана. Арузахъ са чубан авай. Ам хьиз фад куьч жез садалайни алакьдачир. Са булахдин кьилел перияр кIватI хьанвай.     Садлагьана хипери кхунна, чубандик къалабулух акатна ва ам вилик фена. Садни адаз акуна хьи, пери рушари луварар элягъна санал лув гузва. Чубанди вичин япунжи абурал вегьена, пери рушарикай сад кьуна, адал гьужумна. Хиперик фурут акатна. Чубанди фад балкIандал акьахна хиперин вилик пад кьуна.   Пери руша луварар элягъна цавуз лув гана лагьана:
     - Чубан, зав ви аманат гва, йис тамам хьайила атана ам къахчу. Ингье вуна огъузар баладик кутуна.
      Вахтар алатна, огъузар мад яйлахриз куьч хьана. Чубан мад гъилера гьа булахдал фена ва хипери мадни кхунна. Вилик фейи чубандиз чилел са хара акуна. Адай сад-садан гуьгъуьнаваз цавун гъетер акъатзавай. Пери руша атана лагьана:
     - Чубан, ша, жуван аманат къахчу. Анжах вуна огъузар баладик кутуна.
      Хара акуна чубандиз  кичIе хьана. Кьулухъ элкъвена ам цIапандив ягъаз эгечIна. Ада ягъунивай хара чIехи хьана. Чубан хара туна инай катна.
      Гьа и чIавуз Баяндур хан беглерихъ галаз яйлахдиз экъечIнавай. Булахдин кьилел атайла абурузни и хара акуна. Ам я кьил, яни тан авачир гьайбатлу са затI тир. Беглер хкадарна балкIанрилай эвичIна. Са игитди хара яна. И ягъуникди хара чIехи хьана. Мадни са шумуд игит балкIанрилай эвичIна, хара яна, ингье хара гила лап чIехи хьана. Арузни балкIандилай эвичIна. Ада харадин кьиле къармах акIурна. Хара пад хьана, адан къеняй инсандин хьтин беден авай, пелел са вил алай гада акъатна.
      Аруза и гада вичин ценцик кутуна, лагьана:
     - Зи хан, ам заз це, ам за жуван хва Басатахъ галаз санал чIехи 
ийида.
      - Къачу, види хьурай, - жаваб гана Баяндур ханди.
      Аруза Тепегуьз кIвализ хкана. 
     Тепегуьзаз са юкъуз са чIехи къажгъан ацIай нек бес жезвачир. Ам чIехи хьана, гадайрихъ галаз къугъваз гатIумна. Гадайрикай садан нер, муькуьдан яб тIуьна. 
     Инсанар чIалал атанвай, абурувай гададин крар эхиз жезмачир. Абуру Арузаз шел-хвална. Аруза Тепегуьз гатана, адаз гьарай-
эвер авуна. Анжах гадади адахъ яб акалнач. Гьавиляй Аруза ам кIваляй чукурна.
     Тепегуьзан дидеди хцин тупIухъ тупIал кутуна лагьана:
     - Чан хва! Ва хьел такьурай!
     Тепегуьз огъузрихъ галаз санал яшамиш хьайи чкайрай экъечIна, са кьакьан дагъдал акьахна. Тепегуьза акур-акур чубанар тIуьна. Ахпа огъузар нез гатIумна.
      Огъузар кIватI хьана адан винел фена. Идакай адахъ экъи хъел акатна, са тар кIаняй акъудна, ам вегьена яхцIурни цIуд-пудкъад кас кьена. Абурун кьил Къазан ягъана, касдин вилерал мичIивал акьалтна. Чуру рехи хьанвай Арузав ада иви экъуьчиз туна. Адан хва Къиян Селжукьан туькьуьлдин куркур пад хьана.
     Тепегуьза ажузарна гуж квадарай  огъузри Деде Къоркъудаз эверна, адал меслят гъана. «Чна вичиз харжи гуда», - лагьана Деде Къоркъуд Тепегуьзан кьилив ракъурна. 
     Ада фена, салам гана, Тепегуьзаз лагьана:
     - Я хва, Тепегуьз! Огъузар ви гъиляй ажуз хьана, кIусни гуж кумачиз ама. Абуру заз ви кIвачерик аватна, ваз чпи харжи гудайди малумара лагьана.
     Тепегуьза жаваб гана:
     - Заз нен патал йикъа пудкъад кас це!
     Деде Къоркъуда лагьана:
     - АкI хьайитIа, вуна инсанрин несил кьиляй-кьилди тергда. Ша чна ваз йикъа кьве касни вад виш хеб гун.
     Деде Къоркудан и гафар ван хьайи Тепегуьза лагьана:
      - Куьне лагьайвал хьурай. Анжах заз мад кьве касни це, абуру заз тIуьн гьазуррай, зани нен.
     Деде Къоркъуда адан кьиливай хтана огъузриз лагьана:
     - Йуьклуь Къужани Янакълы Къужа Тепегуьзаз це, абуру адаз тIуьн гьазуррай. ГьакIни ада йикъа кьве касни вад виш хеб тIалабзава.
     Огъузар рази хьана. Кьуд хва авайда сад гана, пуд туна. Пуд хва авайда сад гана, кьвед туна. Кьве хва авайда сад гана, сад туна. 
Къапикъкъан тIвар алай са кас авай. Адахъ кьве хва авай. Абурукай сад гана сад амай. Нубат гьадал атанвай. Жегьилдин диде цIугъиз, гьарай ацалтиз шехьна.
     Гьа и чIавуз Арузан хва Басат дяведа авай. Ам кIвализ хтайла къариди фикирна: «Басат дяведай хтанва, ада заз вичи есирда кьур са кас ганайтIа, за гьам ракъана жуван хва тадай».
     Басат вичин къизилдин пунада ацукьнавай. Адаз са къари атанва лагьана хабар гана. Пунадиз гьахьай къариди шехьна лагьана:
      - Cа кас пайда хьанва. Ада огъузриз югъ гузвач. Вичи чIулав турунив куьткуьниз, вичикай са чIарни кими ийиз тазвач. НацIун жидайрив вири мягьтеларзавай ада вичел хер ийиз тунач. Вегьез­вай верхьи хьилеривай ам ягъаз хьанач. Ада огъузрин аскеррин кьил Къазан ягъана. Ви рехи чуру квай буба Арузав ада иви экъуьчиз туна. Майдандал ви стха Къиян Селжукьан туькьуьлдин куркур пад хьана, ада чан гана. Огъуздин муькуь беглерикайни шумудни сад ада кьена. Ада вичиз йикъа кьве касни вад виш хеб тIалабна.
     Йуьклуь Къужани Янакълы Къу­жа гъилибанвал авун патал адав вугана. Кьуд хва авайда адаз са хва гана. Пуд хва авайда адаз са хва гана. Кьве хва авайдани адаз са хва гана. Захъ кьве гада авай – за сад гана, сад амукьна. Нубат элкъвена мад зал хтанва. Гила зи муькуь хвани завай къакъудиз кIанзава. Чан зи хан, заз куьмек це!
     Вичин стха рикIел хтана Басатан чIулав вилер накъварив ацIана. Ада дишегьлидив са есир вугана.
     - Вач, жуван хва хуьх!
     Къариди гьа есир вичин хцин эвездай гана. Хвешила Арузаз лагьана:
     - Ви хва хтана!
     Хвеши хьайи Аруз огъузрин маса беглерихъ галаз санал Басатан кьилив фена. Басата лагьана:
      - Стхадин хатурдай зун Тепегуьзахъ галаз рахада. 
     Адан буба шехьна:
     - Чан хва, чи къул ичIиз тамир! Чун туна фимир!
     Ада яб акалнач, вичин жандумдин жибиндай са капаш хьелер акъудна, абур чIулуникай куьрсна, юкьва тур, къуьнел чIемерук алаз пекинин ценер къакъажна. Ада дидединни бубадин гъилериз темен гана лагьана:
     - Саламатдиз амукь!
     Ам Тепегуьз авай кьвалан патав атана. Ина адаз Тепегуьза чилел ярх хьана вичиз рагъ гузвайди акуна. Ада чIемерук ялна, Тепегуьзан лекь лишан кьуна хьел ахъайна. Хьел адак акат тавуна кIар хьана. Ада мад са хьел ахъайна, гьамни кIар хьана. Басата мад са хьел ахъайна: гьамни хана, са кIар фена Тепегуьзан вилик аватна. Тепегуьз хкадар хьана. Басат акурла ада ван алаз гъилибанриз лагьана:
      - Огъузрин патай чаз мадни са кIел атана.
     Ада Басатахъ галтугна, ам туьтуьникай кьуна. Вичин кIвачин къапунин кухуниз сухна лагьана:
     - Яб це, кьуьзекар! Им чраз, за неда!
     Ам мадни ахвариз фена.
     Басатав хенжел гвай. КIвачин къаб кIарна, ам къецел акъатна. Ада Тепегуьзаз гъилибанвал ийиз­вай кьуьзекриз лагьана:
     - Захъ яб це, чукIул цIал эциг, ам яру хьурай.
Ксари чукIул цIуз вегьена, яру авуна. Басата чукIул Тепегуьзан виле акI акIурна хьи, ам авахьна. Тепегуьзай ахьтин са гьарай акъатна хьи, дагълар, къванер юза хьана.
     Басат зверна дагьардиз гьахьна, хиперин кьула чуьнуьх хьана. Тепегуьз гъавурда акьуна хьи, Басат дагьарда ава. Ада дагьардин рехъ кIевирна. КIвач-кIвачелай вегьена лагьана:
     - Яб це, хипер! Сад-сад атана инлай алат!
     Хипер сад-сад къвез адан патавай алатзавай, адани сад-сад абурун кьилел гъил алтадзавай.
     Са гьер чкадилай юза хьайила, Басата ам туьтуьникай кьуна, тукIуна. Тумни кьил чара тежедайвал хам алажна. Ахпа хамун къене гьахьна,  Тепегуьзан вилик атана. Тепегуьзаз Басат хамунин  къене авайди аян хьана. Ада лагьана:
     - Я гьер! Ваз зи гьинал хер ийиз жедатIа чир хьана. За вун дагьардин цлал акI гьалчда хьи, ви тумуни дагьар гъеридай акъудда.
     Басата гьерен кьил Тепегуьзан гъиле вугана. Тепегуьза крчарикай кIевидаказ галкIана, ам хкажна. И чIавуз адан гъиле крчарни хам амукьна. Басат Тепегуьзан кIвачерин арадай акъатна катна.
     Тепегуьза крчар чилел гьалчна лагьана:
     - Жегьил, вун кьиникьдикай хкатнани?
     Басата жаваб гана:
    - Зун Халикьди хвена.
     Тепегуьза лагьана
     - Жегьил! Зи чапла гъилик квай тупIал жуван гъилик кутур, хьелни, хенжелни ви вилик ажуз жеда.
     Басата тупIал вичин тупIук кутуна.
     Тепегуьза жузуна:
     - Жегьил, вуна тупIал кутунани?
     - Кутуна.
     Тепегуьза жузуна:
     - Жегьил, ваз чапла пата къубба аквазвани?
     Басата жаваб гана:
     - Аквазва.
     Тепегуьза лагьана:
      - Ам зи хазина я. Вач, килиг, кьуьзекри тухун тавурай.
     Басат къуббадин къенез гьахьна. Ина авай кьван къизиларни гимишар акуна ада вичи-вич квадарна. Тепегуьза къуббадин ракIар кьуна жузуна:
     - Вун къуббадиз гьахьнани?
     Басата жаваб гана:
     - Гьахьна.
     Тепегуьза лагьана:
      - Гила за вун акI ягъада хьи, вун къуббани галаз руг-руг жеда.
      Басатан мецел и гафар атана:
     - Аллагьдилай гъейри Халикь авач, Мегьамедни Аллагьдин илчи я.
     Ада икI лугьун кумазни къубба чкIана, ирид чкадилай варар ахъа хьана. Абурун садай ам къецел экъечIна.
     Тепегуьза вичин гъилив къубба акI ягъана хьи, кIан пад кьилел хьана.
     Тепегуьза жузуна:
     - Жегьил, вун кьиникьдикай хкатнани?
     Басата жаваб гана:
     - Зун Халикьди хвена.
     Тепегуьза лагьана:
     - Вахъ кьиникь авач. Ваз а дагьар акунани?
     Басата жаваб гана:
     - Акуна.
     Тепегуьза лагьана:
     - Ана кьве хенжел ава. Сад къа­къара ава, муькуьди ваъ. А къа­къара авачирди зи кьил атIун патал я. Фена ам гъваш, зи кьил атIутI!
     Басат дагьардин ракIарихъ фейила адаз къакъара авачир са хенжелди виниз жез, агъуз жез гьерекатзавайди акуна. Ада вичив гвай хенжелдив гьа хенжел ягъана. Басатан хенжел кьве кIар хьана. ИкI хьайила, ада вичин чIемерук кьуна, хьилев гьа хенжел куьрсарнавай зунжур яна. Хенжел чилел аватна. Ада хенжел къакъара туна, адан тумуникай кIевидиз кьуна лагьана:
     - ГьикI я вун, Тепегуьз?
     Тепегуьза мадни жузуна:
     - Жегьил, вун мадни кьеначни?
     Басата жаваб гана:
     - Зун Аллагьди хвена.
     Тепегуьза лагьана:
     - Вахъ кьиникь авач кьван.
     Басат хъел кваз чкадилай къа­рагъна. Ада Тепегуьз метIерал акъвазарна. Ахпа гьадан вичин хенжелдив кьил атIана, ялиз-ялиз ам дагьардин ракIарихъ гъана. Йуьклуь Къужани Янакълы Къужа огъузриз муштулух гуз ракъурна. 
     Огъузрин вири беглер кIватI хьана, дагьардин патав атана. Абуру Тепегуьзан кьил юкьвал гъана. Деде Къоркъудни хвешила атана акъатна. Ада кьегьалрин кьилел атайбур рикIел хкана Басатаз алхишар авуна:
     - ЧIулав дагъдиз акьахдай гуж гурай ваз!
     - Ивидалди хьанвай вацIарилай алатдайла къуват хьурай ваз!
     - Вуна кьегьалди хьиз стхадин кьисас къахчуна, чIехи Аллагьди вун хуьрай, Басат!
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
«Сувар» ансамблдин 20 йис! Юбилей къейд ийида Хайи чIалаз икрамзава Уфтан хьана Кусары - столица фольклора
Статьи из этой рубрики
Я Лацарин Гавдан дере Бадейрин кьула Кусары - столица фольклора Къурушвийрин мисалар Яран мисалар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 3(319)
апрель, 2018

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ