Кьегьал кавха
Ада дашнакрин басрухрикай пуд хуьр хвенай Тарихдин геле аваз  |  2(296) 2016      
(Эвел газетдин 2016-йисан 28-январдин тилитда)
 
Попован кьушун
 
     Дагъустандай Григорий Попов кьиле аваз большевикрин кьушун къвезва лагьайла, Гьажи Шейдади душмандин къастар чирун патал са шумуд кас Дербент галайнихъ ракъурна. Абуру хабар гайивал, Дербентдай Къубадиз гзаф чIехи кьушун рекье тун патал гьазурвилер аквазвай. Архивдин материалрай чир жезвайвал, и кьушун Кеферпатан Къафкъаздай Дербентдиз гъанвай эшелондикай туькIуьрнавай. Эшелондин чIехиди Виктор Нанейшвили тир. Ада чкадин агьалийри кукIварнавай эрмени кIеретIриз куьмек гун ва Къубадиз гьужум авун паталди Григорий Попов кьиле аваз чIехи кьушун туькIуьрнай. Гьа и чIавуз Шаумянани Бакудай Къубадиз 4 эшелон ракъурнавай. Нанейшвилиди туькIуьрнавай кьушун Амазаспаз куьмек гун патал жезмай кьван фад Къубадиз гьахьна кIанзавай. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гьукуматдин Сияси Партийрин ва Ичтимаи Гьерекатрин Архив. Ф.1.Оп.405.Д.107.Л.8.).
     Гьажи Шейдади и кьушун жезмай кьван ленгарун къарардиз къучуна. Гьавиляй ада Кьулан вацIунни Худатин кьула чка-чкадал постар туькIуьрна. И постари къвезвай эшелондиз гуьлле гана кIанзавай. Худатиз агакьиз тIимил амаз поезддивай станциядал акъвазиз тежедайвал аскерриз лап кIевиз басрух гун фикирда кьунвай. Им текдиз кьилиз акъудиз жедай кар тушир. Гьавиляй Муьгьуьбали эфендидин тIалабуналди Бекер Мегьералиеван, Зеки Расулован, ме­гьарамдхуьруьнви Абдурагьим эфендидин, кьурагьви Штул Магьмудан кIе­ретIрини Гьажи Шейдадиз куьмек гузвай. Худатин стан­циядин патарив лезгийри эшелондиз акI гуьлле гана хьи, большевикар поезд хуьн тавуна Хачмаз галайнихъ фена. Ингье инани абуруз аман ганач. Шихлар хуьруьн беглерин – Гьасан бегдин, Ибрагьим бегдин, Мурсал бегдин ва Мамедшагь Шихларскидин кIеретIри большевикриз басрух гана. Гьавиляй эшелон Дивичи галайнихъ физ мажбур хьана. Гуьгъуьнлай Мир Жафер Багъирова къейд авурвал, «эшелон Дивичидиз гзаф четинвилелди атана акъатнай». (Килиг: Винидихъ къалурнавай чешме.).
     Гьа са вахтунда Попован кьушундик акатзавай 1000 атлу гьуьлуьн къерехдай тIуз Худатиз къвезвай. Худатай абур Хачмазиз, анайни яхдин кьушундихъ галаз санал Къубадиз фена кIанзавай. БалкIанраллаз къвезвайбурукай виридалайни фад Штул Магьмуда хабар кьуна. Урусрикайни эрменийрикай туькIуьрнавай кIеретI Худатиз ахъайна кIанзавачир. Гьавиляй Магьмуда Бекер, Расул ва Гьажи Шейда кIвачIел кIарагъарна. Абуру санал ихьтин план туькIуьрнай: Душмандин рехъ атIун патал Гьажи Шейдади абурун вилик пад кьуна кIанзавай. Абдурагьим эфендиди ва Зеки Расулова тамухъай, Бекеран кIеретIди кьулухъай басрух гун къарардиз къачунвай.
      Гьуьлуьн къерехда ял ягъизвай атлуяр югъ ахъа тахьанмаз чпел вегьей лезгияр акурла чаш амукьна. Яракьар кьуна балкIанрал акьахдалди абурукай цIудралди аскерар телеф хьана. Чеб цIарцIе тунвайди гъавурда акьурла атлуйриз вилик физ кIан хьана, амма виликай Гьажи Шейдадин кIеретIди гуьлле гайила, балкIанри кухунна ва абур кьулухъ элкъвена. И гъилера кьулухъай Бекеран кIеретIди гуьлле гана. Там галайнихъ физ кIан хьайила, анай акъатай ккIалри са шумуд кас ярхарна. Атлуйриз балкIанрилай хкадарна сенгерар туькIуьрунилай гъейри маса рехъ амукьнач. Ингье лезгийрин гуь­ллейри абуруз аман гузвачир. Кьве юкъуз гьуьлуьн къерехда кьиле фейи ягъ-ягъунра Попован кьушундай 400 кас гьелек хьана. Дяве давамарун гзаф четин тир, вучиз лагьайтIа урусарни эрменияр капун юкьвал алайди хьиз ачухдаллай. Я абуруз чуьнуьх жедай чка авачир, яни абурувай герек тирвал дурум гуз жезвачир.
     Душман кIеве гьатнавайди кьатIай Гьажи Шейдади урусризни эрменийриз муьтIуьгъ хьун теклифна. Ингье абур  муьтIуьгъ хьанач. Пакад юкъуз лезгийрин кIеретIри пуд патахъай гужлу басрух гуз акурла, дашнакри лацу тIаратI хкажна. И чIавуз душманди 600-дав агакьна аскерар квадарнавай. Лезгийри абурун яракьарни балкIанар къахчуна, сагъ амайбур Дербент галайнихъ рекье туна. И вакъиадикай хабар кьур большевикри Къубадин агьалийриз дуван кьун паталди цIийи къуватар кIватIна. Апрелдин эхирра абуру уезддиз цIийи кьилелай басрух гана
 
Апрелдин вакъиаяр
 
     1918-йисан апрелдин эхирра Къу­бадин гьалар генани пара акахьна. 26-апрелдиз Яру Кьушунди Дербентдай Къубадиз са полк ракъурна. 30-апрелдиз Бакудай большевикрин кьушунар атана. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гьукуматдин Сияси Партийрин ва Ичтимаи Гьерекатрин Архив. Ф.1.Оп.405.Д.107.Л.9.). Идалай гъейри большевикри Дербентдинни Къизилбурундин  арада авай ракьун рехъ хуьн паталди тупаривди ва пулемётривди яракьламиш хьанвай кьилди бронепоезд чара авунвай. Майдин эвелра Абрам Огьанесянан, Серго Мартик­янан, Абрам Енунцан, Кочарянан, Сергей Михтарянан кьушунар, Г.Стуруадин ва Н.Апанченкодин  кIеретIарни Къуба уезддиз атана. Гила Къуба, Худат-КцIар ва Хачмаз хьтин пуд фронтда дяве кьиле физвай. Къубадин фронтда эрменийринни большевикрин хура Гьатем агъа ЧIакIарвидин, Муьгьуьбали эфенди Кузунвидин ва Алибег Зизикскидин кIеретIар акъвазнавай.
Большевикри Дербентдай мад са полк ракъурзава лагьайла Муьгьуьбали эфендиди Гьажи Шейдадизни Штул Магьмудаз эверна лагьана:
     - Жезмай кьван аскерар Къубадиз ахъаймир. Абурухъ галаз Кьулан вацIун яхада женг чIугу, и патаз элячIиз тежервал. Квез куьмек гун патал Бекеран кIеретIни яхъ.
     Пуд кIеретIда санал 500 кьван лезги авай. Полкунин хура акъвазун патал абурув гзаф яракьарни гвай. Кьулан вацIун яхадиз атай кIеретIри къулай чкаяр кьуна, аскеррин рехъ хуьз гатIунна. Кьве югъ алатайла большевикри Дербентдай Къубадиз цIийи полк рекье туна. (Килиг: Известия Бакинского Совета, №128, 3 июля 1918 г.; Большевики в борьбе за победу. Документы и материалы. С.510-512.). Пулемётарни тупар гвай и полк Кьулан вацIалай гьасятда элячIнач. Командирди кIвенкIве лезгийрин кIеретIар, яракьар ва ихьтин масабур алай чкаяр, абурун къастар чинеба чирдай са шумуд кас Къуба патаз алудна. Абур вацIувай кьвед-пуд верс кьван яргъаз акъатайла Гьажи Шейдадин яракьлуйрин гъиле гьатна. Есирда кьунвай аскерривай са кьадар малуматар гъилик авур Гьажи Шейдади абурувай яракьар вахчуна.
     Пакад юкъуз садан акьулдизни текъвер вакъиа кьиле фена. Куьре пата кьасумхуьруьнви Гьажи Шейдадин 200 яракьлуди гъафилдай аскерриз басрух гана. Ягъ-ягъунра урусри ва эрменийри 80-далай гзаф инсанар квадарна. Муькуь юкъуз кьасумхьуьруьнви вичин кIеретIни галаз дагълар галайнихъ фена. Адан ният полкунихъ галаз дяве тухун ваъ, большевикрихъ жезмай кьван гзаф зарар хкIурун тир. Лезгийри чпиз гъафил басрух гайиди акур  командирди полк жезмай кьван фад вацIалай алудун къарардиз къачуна. Ингье адаз вацIун и пата вуч аватIа хабар авачир.
 
ВацIун  и пата
 
     ВацIун и пата Гьажи Шейдади сад-садалай мягькем кьве пост туькIуьрнавай. Эрменийризни большевикриз сад лагьай постунилай элячIиз кIан хьайила лезгийри абуруз цIай гана. Урусривай къакъуднавай кьве пулемётди цIудралди аскерар тергна. Командирди гьасятда полк кьулухъ чIугун патал эмир гана. И чIавуз къвалахъай Штул Магьмудан кIеретIди абурал вегьена. Гьуьл галайнихъ  физ кIан хьайила, аскерар Бекеран яракьлуйрин гуьллейриз туьш хьана. Большевикри кIанзни-такIанз дяведик кьил кутуна. Гьакъикъатда ам абуруз серфе тушир, вучиз лагьайтIа са патахъайни далда авачиз ачухдал женг чIугун артухан къу­ватар квадарун лагьай чIал тир. ГьакIни хьана. Кьвед-пуд сятдин ягъ-ягъунра 100-далай гзаф аскерар квадарай большевикри эхирни тупар кардик кутуна. Кьве тупунай ара датIана гайи картечдин цIу са кьадар лезгияр телефайла, Гьажи Шейдади тактика дегишарун къарардиз къачуна. Ада виридалайни викIегь цIувад касдиз эверна, йифиз тупар арадай акъудун тIалабна.
     ЦIувад лезгиди мичIи тамай тIуз душман галайнихъ гьерекатна. Югъ ахъа тахьанмаз абуруз са туп алай чка жагъана. Туп падун патал герек тир затIар гьазурайдалай кьулухъ лезгийри ван акъуд тавуна ам хуьзвай аскеррал вегьена. Ина къад-къанни цIуд аскер къаравулда акъвазнавай. Гъафил гьужумдикай чеб квадарай аскеррин кьил-кьилел хкведалди лезгийри абур гапурдай акъудна туп падна. Ванцел кIвачел къарагъай полкуниз цIай гайи Штул Магьмудан кIеретIди сагъ амай цIуд лезгидиз тамуз катдай мумкинвал гана.
     Са герендилай большевикри кьвед лагьай туп кардик кутуна, акатайвал тамуз гуьлле гана. Югъ ахъа хьайила абуруз чпи гзаф аскерар квадарнавайди акуна. Абуру геждал вегьин тавуна Дербентдиз хабар ракъурна ва куьмек тIалабна. Куьмек къведалди дурум гун патал командирди вичин ротаяр чка-чкадал лезгийривай гъафилдай басрух гуз тежедайвал акъвазарна. Ахпа полк хуьнуьхиз талукь тир вири такьатрикай менфят къачуна кьве цIар туькIуьрна. Сад лагьай цIар гьужумзавайбурун вилик пад кьун, кьвед лагьай цIар басрух гузвайбур кьиляй-кьилди терг авун паталди тир.
     Гуьгъуьнлай малум хьайивал, командирдиз а чIавуз чIехи кьушундин кьиле аваз Хачмазиз атай Серго Мартыкянавайни куьмек кIан хьанай. Мартыкянав и хабар ада Николаевка хуьр кьадайла агьакьнай. Ам и хуьр кьуна Амазаспаз куьмек гун патал Къубадиз фена кIанзавай. (Килиг: «Бакинский рабочий» газет, 1918-йисан 15-май.). Ингье адан ният кьилиз акъатнач. 30-апрелдиз Гьатем агъа ЧIакIарвидин, Муьгьуьбали эфенди Кузунвидин ва Алибег Зизикскидин кIеретIри Дагъустандай атай лезги кIеретIрин куьмекдалди чувудрин посёлокдал кьван авай вири чилер дашнакрикайни большевикрикай михьна. Са югъ алатайла, 1-майдиз дашнак Амазаспан 3 агъзур эрменидикай туькIуьрнавай кьушун Къубадиз гьахьна. Гьа идалди шегьерда большевикрин ва эрмени аскеррин кьадар 7 агъзурдав агакьна. Идалай гъейри большевикрин 3 агъзур кьушунди Мирземет хуьруьн патав гвай дуьзенлухни кьунвай. Гьа и кар себеб яз Гьажи Шейдадивай Къубадай куьмек къачуз хьанач ва гила ада ягъ-ягъунар давамарун патал кьилди къарар кьабулна кIанзавай.
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
«Сувар» ансамблдин 20 йис! Юбилей къейд ийида Хайи чIалаз икрамзава Уфтан хьана Кусары - столица фольклора
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ