Cанал мани лугьун
Чи халкьдин адетар Чи адетар  |  1(295) 2016      
     «Сувар» ансамбль паталди хордин коллектив туькIуьрдайла зун са ихьтин кардал дуьшуьш хьанай. Рушари, сусари зи теклиф хвешила кьабулнайтIани, ксарини жегьил гадайри кичIела яни, я тахьайтIа кваз такьаз зи теклиф негьнай. Вучиз ятIани чпихъ рикIиз хуш ванер авайбурни агатначир чахъ. Садбуру чпивай кьилди мани лугьуз жезвайди я лагьана  хордик экечIун чпиз лайих акуначир. Гьа икI, хор туькIуьрун патал зи алахъунри бегьер ганач. Гьайифар хьана заз. Вучиз лагьайтIа абурун и кар чи дегь адетрикай сад негьун лагьай чIал я. Лезгияр вири Къафкъазда вичин харусенятдалди сейли тирди, чахъ вишералди халкьдин маниярни кьуьлер авайди рикIелай ракъурна кIанзавач.
     Лезги халкьдин ацукьун-къарагъун, адан тарихдин гелер, жуввал хвенвай адетрик санал мани лугьунни акатзава. Чпихъ агъзур йисарин тарихар авай «Сифте ргал», «Сиф­те цуьл», «Пешапай», «Цуькверин сувар», «ПIинийрин сувар» хьтин элдин мярекатар манияр галачиз кьиле фидачир. ЧIимелвилер алудун патал дишегьлийри «Алапехъ» хьтин халкьдин къугъун арадал гъанай. Ана санал лугьудай манийри кьетIен чка кьазвай.
     Цан цадайла, гвен гуьдайла ксари лагьай манийрин ванер чуьллера гьатдай. Шад манийрини кьуьлери Яран суварик кьетIен дад кутадай. Дегь чIавара «Яран йифер» тIвар алай манийрин мярекатар лезгийрин вири хуьрера гзаф гурлудиз кьиле фидай. Яран йиф чIичIиз эл кIватI жедай. Ина дишегьлийрини итимри санал манияр лугьудай. Сада кьил кутадай, амайбуруни ван-ванце туна давамардай. 
     Гатфарин цанар цадайла лезгийри Сифте ргал сувардай. Гъилик берекат квай хуьруьн агьсакъалди вичин туьрез никIиз акьуддай. Ада викиник малар кутуна сифте цIар тухудай. НикIин и кьиляй а кьилиз фена хтуниз са ргал лугьудай. И сифте ргалдилай кьулухъ ада вичин туьрез жегьилрив вугудай. Далдамдинни зуьрнедин ван хкаж жедай, лежберри куьтенар гьализ-гьализ манийриз - гьаварриз гуж гудай:
     Ник ацIудай къуьл хьурай,
     ЦIинин рискьи бул хьурай,
     Кьегьал яцар гара хьуй,
     Рискьи, рискьи пара хьуй.
     Рат ацIурай къуьлерив,
     Кар туькIуьдач хъилерив.
     Къадим лезги манийрин арада «Пешапайри» кьетIен чка кьазвай. Мублагьвал, берекат кIандай инсанри яргьалди кьурагь хьайила марфадихъ цIигел яз куьчейриз акъатна гьуцаривай къвал ракъурун тIалабдай. Им ксарин тамаша тир. Са итимдал, яни гададал цIвелин, яни къавахдин хилерикай раснавай «пек» алукIардай. Ам вилик, жемят кьулухъ кваз хуьруьн куьчейрай физ марф тIалабдай манияр лугьудай:
     Имир, имир, имир марф,
     Тефей чка тамир марф…
     Марф къуьлериз,
     Къуъл кIатIариз…
     Санал манияр лугьудай адет иллаки мелера винел акъатдай. Хуьре са низ ятIани кIвал эцигун патал эл са шумудра кIватI жедай. ХандакI ядайла, кирпичар атIудайла, цлар хкаждайла, къав кIевирдайла хуьруьн ксар гуьгьуьллудаказ кIвалахдив эгечIдай. Дишегьлийри тIаратIар кьуна, манияр лугьуз-лугьуз кIвалин иесидиз цIийи кIвал мубаракдай. Ахпа абур кIвалахзавай ксариз тIуьнар гьазурунив эгечIдай. Нисинихъ сад-садан патавай хьиз кьве суфра экIяйдай: садахъ ксар, муькуьдахъ дишегьлияр ацукьдай. ТIуьнар кьилиз акъатайла абуру чпин юргъунвал манийралди алуддай. Иер ван авай ксарини дишегьлийри элдин рикI алай манияр лугьудай, муькуьбуру хордалди гуьгъ кутадай. Гьа икI, ял яна кIвалахдив эхгечIдай хуьруьнвияр. 
     Рагъданихъ, кIвалах кьилиз акъудайла мадни санал ацукь хъийидай мелез атайбур. И гъилера фу, ниси, мукаш, къатух жедай суфрадал. Каш алудна, гилани манийрин мелез экъечIдай эл. «Загъадурзагъа», «Рушан рикIе мурад ава», «Шагьсенем», «Жанисат», «Яд къубудин дегьнедава» хьтин манийри рикI хъуьтуьлардай. Йифен кьуларалди хуьруьз инсанрин шад ванер чкIидай.
     Лезги мехъерар чешнелу ийизвайди ина манийринни кьуьлерин межлисар чараз, кьилди кьиле фин тир. Мехъерин гьар са мярекатдихъ вичин манияр авай.      Сусаз жиреяр тухудайла ксари кьилди манияр лугьудай. Хинедиз фидай дишегьлийрин манияр чарабур жедай. Свас акъуддайла лугьудай манийрив къведайди авайни? Енгедизни кваз гафар туькIуьр­на­вай лезгий­ри. Свас чам­­ран кIвализ авуддайла лугьудай шад манийри тIал-квал рикIелай ракъурдай инсанрин. Чамран межлисдихъни кьилди манияр авай. Дустари чам юкьва туна манийрал илигдай.
     Халкьдин рикI алай мани тир «Пейкер бахадиз» фикир гун. Адахъ вирида санал лугьудай чка ава:
     Уф, чан аман,
     Дердин дарман аман?
     Бес мус къведа
     Вун чаз мугьман?
     «Пейкер баха» ксари лугьудай, ахпа вири санал хордив эгечIдай. 
     Ксари хордал лугьудай манийрихъ «Иервал вучани» акатзава. Адет яз адак сада кьил кутада, ксарин хорди давамарда.
     Иер, иервал вуча?
     Ярдин иервал вуча?
     Вилер цIару къвед хьтин,
     Ярдин иервал вуча?
     И мани рушариз талукьарнавайди я ва ам ксари лугьун кутугзава.
     Рушани гадади санал лугьудай манийрик «Бидирханар», «Суна чан», «Лезгид руш», «Суваллай яр» ва масабур акатзава.
Чна «Сувар ансамблдихъ галаз санал эхиримжи йисара цIудралди халкьдин манияр туьхкIуьр хъувуна.  Мисал яз  «Перизада», «Магьи дилбер чан», «Дарман», «Кай дилбер», «Яд къубудин дегьнедава», «Сир гьикI гуда», «Адахлу», «Эсли-Керем», «Шамил атана», «Дагълар», «Шарвилидин мехъер», «Рушан рикIе мурад ава» ва масабур къалуриз жеда. И манияр санал лагьайла акваз-такваз руьгь акатда инсандихъ, шадвилин гьиссерив ацIуда адан рикI, гъам-хажалат цIрада. Манидин гужни гьа ина ава.
     Чахъ ксари ва дишегьлийри кьилди, гьакIни абуру санал лугьун патал теснифнавай акьван иер манияр авай хьи! Къафкъазда маса халкьариз хордин манияр авачир береда лезгийрин шад мярекатрик цIудралди ихьтин манийри дад кутадай. Гьайиф къведай кар ам я хьи, гила чавай санал кIватI хьайила манияр лугьуз жезмач. Абурун гафар чизвач лугьуз кIевера гьатзава чун. Руьгьдик каш кумаз, экIяй хьанваз хквезва чун шад межлисрай. Бес вучиз рикIелай ракъурнава чна и иер адет? Вучиз ам кваз кьазмач? И тапан регъуьвал гьинай атанватIа чаз? Регъуь маса затIарикай хьана кIанзава: кIвалах тийиз къар маса гуникай, дишегьлидал гъил хкажуникай, эрекь хъвана абур маса гуникай, дидедин чIал квадаруникай, ватан гадарна яргъариз катуникай. Ажузвилерни усалвилер гъизвайди ихьтин крар я. Манияр лугьун лагьайтIа, гьунар я. Ам жуван халкьдин медениятдиз икрам авун, адал дамахун я. И гьисс авачир инсан бегьемди туш. Санал мани лугьуни руьгь кутада инсандихъ. Адахъ эл агуддай, яргъалбур мукьвалардай, хъелбур дустардай, жувандахъ ялиз тадай гуж ава. Хорди инсандин рикIе ватанперес­вилин гьиссер куькIуьрда.
     Къе дуьньядин гзаф халкьари этнографиядихъ, милли эменнийрихъ, жуввилик ялзава. Кьил акъуддай ксари лугьузвайвал, абурухъ кьегьалвал, гужлувал, садвални шадвал ава. Са береда чпи квадарай руьгь­дин ивирар цIийи кьилелай гъилик ийиз алахъзава инсанар. Алай аямдин татугайвилерин кьилин себеб милли адетар, хасвилер, жуввал квадарун тирди кьатIай акьуллу халкьар чпин дегь гелерихъ гелкъвезва. И рекьяй гзаф алахъунар ийизва абуру. Чпин чIални меденият, адетарни къилихар къени авун патал сад-садав агатзава, хъсан крарик къуьн кутазва. Ша чнани гьа икI ийин! 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Бакуда лезги караоке РикIериз экв чукIурзавайди Открылся дом дружбы Зун гъурбатдиз акъатна
Статьи из этой рубрики
Яран сувар атана! Чи хуьруьн мехъерар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(324)
сентябрь, 2018

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ